Junk naar de huisarts als verslaafde patiënt

Vergeleken met zijn buitenlandse collega's loopt de Nederlandse huisarts voorop in het verstrekken van methadon aan verslaafden. Dat is mooi, maar het leidt ook tot veel lawaai en onrust in de praktijk. Er zijn huisartsen, zo'n 14 procent, die verlost willen worden van deze vorm van verslavingszorg.

AMSTERDAM, 23 OKT. Na vijf jaar lang “carrière te hebben gemaakt” doet Erik Schoonderbeek (39) het nu sinds een jaar of zeven “wat rustiger aan”. Zijn werkkring was de Amsterdamse heroïnescene, zijn woning een caravan op een haventerrein. De dope hield hem warm. Jarenlang maakt hij dagelijks zijn opwachting bij de methadonbus.

Nu zit hij - lang sluik haar en een leren jack - in de verwarmde wachtkamer van huisarts H. van Zoest en bladert door een Vrij Nederland. Schoonderbeek woont inmiddels in een arbeiderswoning in Tuindorp in Amsterdam-Noord. “Een toonbeeld”, zegt huisarts Van Zoest even later over zijn verslaafde patiënt. “Altijd op tijd en nooit problemen.”

Schoonderbeek is een van de ongeveer duizend drugsverslaafden in Amsterdam die via de huisarts een recept voor methadon krijgen. Driekwart van de ongeveer vierhonderd huisartsen in Amsterdam verstrekt ongeveer veertig procent van de methadon.

Deze massale methadonverstrekking door huisartsen is uniek in Nederland. In Groningen is het weliswaar mogelijk methadon via de apotheek te krijgen, maar de gebruiker blijft aangewezen op de drugsarts van de verslavingszorginstelling AVG. Uit gegevens van de Amsterdamse huisartsenvereniging AHV blijkt dat methadonverstrekking door de huisarts ƒ 2,38 per dag kost, behandeling door een instelling voor verslavingszorg zo'n 30 gulden per dag.

Methadon is een opiaat dat eenzelfde werking heeft als heroïne, met als verschil dat je er geen roes van krijgt. De GG & GD geeft het aan heroïneverslaafden om zo hun dwang tot drugsgebruik te verminderen en het risico van een overdosis te voorkomen. De verminderde jacht op dope geeft bovendien ook wat meer rust op straat. Maar wie voor de methadonverstrekking is aangewezen op de methadonbus of -wijkpost, kan zich moeilijk losmaken uit de drugsscene. Iedere dag opnieuw komt de verslaafde bij de hulpposten zijn 'vrienden' tegen, die de laatste overlevingstrucs uitwisselen. Het stigma van junkie zal niet zo niet snel verdwijnen.

Daarom stuurt de GG & GD sinds vijftien jaar haar “beste klanten” naar de huisarts. Daar zijn ze 'patiënt' in plaats van 'junk' en krijgen ze eens per twee weken of eens per maand een recept mee. Het zijn verslaafden die hun methadongebruik in de hand hebben.

GG & GD-arts G. van Brussel: “Ze hebben een woning, zijn prettig in de omgang, gaan goed gekleed, hebben maandelijkse inkomsten en zijn niet al te gek.” Sommigen hebben zelfs een baan en werken bijvoorbeeld als straatveger of verkoper in een bloemenstal. “Zo houden wij onze handen vrij voor de probleemgevallen op straat”, zegt Van Brussel.

De Geneeskundige Inspectie was in het verleden geen voorstander van het verstrekken van methadon door huisartsen. “Verstrekking van methadon (....) behoort, naar het oordeel van de Gezondheidsraad, te worden voorbehouden aan daartoe aangewezen instellingen”, schreven de drie Hoofdinspecteurs van de Volksgezondheid in 1981 in een brandbrief aan alle artsen in Nederland. Destijds was de methadonverstrekking door huisartsen uit de hand gelopen. Het gebeurde à l'improviste en zonder ondersteuning van de GG & GD. Daardoor belandden ook gewelddadige speedgebruikers en paranoïde schizofrenen bij de huisartsen. Die werden opgenomen in het spel van liegen en bedriegen van de junks en soms bedreigd als de voorgeschreven dosis niet naar de zin was. Een centrale registratie ontbrak, waardoor verslaafden bij meerdere artsen aanklopten en methadon via de huisarts in de straathandel belandde. Eén Amsterdamse huisarts had destijds zelfs de status van dealer verworven. Tegen betaling van vijfentwintig gulden deelde hij recepten uit. Zijn wachtkamer zat dagelijks vol met vrijwel alleen maar gebruikers.

Alleen door het opzetten van een Centrale Methadon Registratie (CMR) en nauwe samenwerking met de GG & GD in 1981 konden de Amsterdamse huisartsen de goedkeuring krijgen van de inspectie. Na ruim vijftien jaar zijn de meeste huisartsen inmiddels getraind in het omgaan met verslaafde patiënten.

De GG & GD mag dan haar beste klanten sturen, het blijft een moeilijke groep. Sommigen proberen recepten te stelen of te vervalsen en het repertoir aan smoezen om aan meer methadon te komen is schier onuitputtelijk: recept in de gracht gewaaid; pillen in beslag genomen door de politie; recept per ongeluk verwerkt als filter in een joint; ga op vakantie, dus eerder een recept nodig.

Al met al geeft het veel gezeur en lawaai aan de balie. Uit een recent gehouden enquête onder huisartsen met verslaafen in de praktijk blijkt dat veertien procent wegens deze overlast geen zin meer heeft om een bijdrage aan de verslavingszorg te leveren. Maar in de meeste praktijken is de afspraak inmiddels duidelijk: wie zich niet gedraagt, kan vertrekken.

“Methadon verstrekken is eigenlijk geen taak van de huisarts.” Dat zegt huisarts R. Doorenbosch uit de Amsterdamse Pijp die zich in de jaren zeventig het lot had aangetrokken van de verslaafde die altijd maar op jacht is. Nu heeft hij er in zijn praktijk nog ongeveer tien over. “Het enige wat ik eigenlijk doe is briefjes uitdelen”, zegt hij. “Ik weet eigenlijk niet meer wat ik er mee aan moet. Vroeger had je stiekem de gedachte dat methadonverstrekking therapeutisch zou zijn. Maar je blijft zitten met een groep gebruikers die helemaal niet wil stoppen. Ze zijn niet ziek, maar zitten wel minstens twaalf keer per jaar bij de dokter. Ik zie het nut er niet meer van in. Het is eigenlijk hetzelfde als dat ik sigaretten zou gaan verkopen.” De verslaafde patiënten in zijn praktijk zijn inmiddels ver over de veertig jaar oud. “Wat gaan we doen als ze echt oud worden? Een speciaal bejaardenhuis oprichten?”

Goed idee, vindt GG & GD-arts Van Brussel. “De geriatrie van de verslavingszorg is in aantocht.” De drugsgebruiker in Amsterdam is relatief oud en lang verslaafd. Onder de verslaafden bevinden zich steeds meer AOW'ers. Door de uitgebreide verslavingszorg sterft in Nederland minder dan een half procent van de heroïnegebruikers aan een overdosis. In een land als Zweden waar geen uitgebreid methadonprogramma is, sterft daaraan zo'n vijf procent. “Die oudjes moet je niet in de criminele hoek duwen, die moet je verzorgen”, zegt Van Brussel. “Als opa al veertig jaar aan de dope is, moet hij dan nog steeds afkicken?”

Maar patiënt Schoonderbeek hoopt geen 'methadon-opa' te worden. Hij wil iets bereiken. Zijn grote droom en doel in het leven is ooit een Ferrari te bezitten. “Dat gaat me ook lukken”, zegt hij. “Zeker weten.” Hij is een groot autoliefhebber. Vorig jaar zomer ging hij samen met zijn vriendin naar de Grand Prix in Italië. Bij een kopje cappucino heeft Schoonderbeek net zijn methadonpillen ingenomen. Die middag heeft hij een afspraak bij de sociale dienst. Daar moet hij sollicitatiebrieven overleggen.

In principe heeft hij niets tegen werken, zegt hij. “Maar dan niet voor honderd gulden meer dan een uitkering.” Het liefst heeft hij een baan waarvoor je auto moet rijden, alleen heeft hij geen geldig rijbewijs. Hij zou ook wel als fotograaf willen beginnen, maar dan moet hij eerst geld hebben voor een fototoestel. Of anders iets met computers. “Ik geef mezelf nog vijf jaar de tijd”, zegt hij. “Als ik dan niet op weg naar mijn doel ben, dan gaan er rare dingen gebeuren.”