Kikkers zonder kop voeden debat over klonen

Het debat over het klonen van mensen laaide deze week weer op. Koploze kikkers waren de aanleiding. Opent dit de deur naar het creëren van menselijke klonen zonder hoofd? Technisch is het mogelijk, maar wie zit er op te wachten?

ROTTERDAM, 22 OKT. In maart was daar plotseling Dolly uit het Schotse Roslin. Het eerste gekloonde schaap. In augustus volgde Gene uit DeForest, Wisconsin. De eerste gekloonde stier. Sindsdien zijn de geruchten over de eerste menselijke kloon niet meer verstomd. Afgelopen weekeinde noemde The Sunday Times het klonen van mensen nog onvermijdelijk. Ze zullen er komen. En wat opmerkelijker was, deze klonen zullen volgens de Britse krant mogelijk geen hoofd hebben. De aanleiding voor het bericht was het feit dat prof.dr. Jonathan Slack van de University of Bath koploze kikkers had weten te maken. Nu dat mogelijk was, lag ook het klonen van mensen zonder hoofd in het verschiet. Die klonen zouden gebruikt kunnen worden om organen en weefsels te kweken voor transplantatie.

De Britse krant noemde het zelfs een voordeel dat het om hoofdloze klonen ging. Het kweken van volledige individuen is uitgesloten, “want die zouden gedood moeten worden en dat zou gelijk staan aan moord, (...) het kweken van delen van menselijke embryo's zou voorbijgaan aan juridische restricties en ethische bezwaren, want zonder hersenen of een centraal zenuwstelsel komt de 'orgaanzak' niet tegemoet aan de technische definities van een embryo”.

De gedachte aan menselijke klonen zonder hoofd is ethisch volkomen onacceptabel voor prof.dr. Anthony Durston, ontwikkelingsbioloog bij het Hubrechtlaboratorium in Utrecht. “Technisch acht ik het niet onmogelijk”, aldus Durston. “Als het gewenst zou worden om menselijke embryo's zonder hoofd te kweken, zal dat op termijn kunnen. Maar wie zit daar op te wachten. Alleen het idee al, onzinnig.”

Durston bestudeert de embryonale ontwikkeling van kikkers. Al jaren. “Het maken van een koploze kikker is niet nieuw. We hadden ze tien jaar geleden al, net als Slack. We willen het genetische programma van de embryonale ontwikkeling ontrafelen. Hoe ontstaat de voor- en achterkant van een embryo, hoe ontwikkelen zich bijvoorbeeld kop, romp en poten. Datzelfde gebeurt bij fruitvliegen, zebravissen, muizen. Als we dat groeiregulerende programma kennen, hopen we een beter zicht te krijgen op ziektes als kanker, diabetes en de ziekte van Parkinson.”

Durston krijgt ze zelf ook onder de microscoop, kikkers zonder hersenen, zonder kop, zonder staart. “Wij bestuderen het allervroegste embryonale stadium. De kikkertjes leven nooit langer dan drie dagen. Ik heb nooit de interesse gehad om te achterhalen hoe lang kikkerembryo's zonder bijvoorbeeld een kop in leven kunnen blijven.”

Hoewel er technisch nog vele haken en ogen aan zitten, acht de Britse ontwikkelingsbioloog Slack het op den duur technisch mogelijk om menselijke klonen zonder hoofd te maken.

Pag.4: 'Klonen menselijke organen geen probleem'

Met dezelfde techniek waarmee Dolly ter wereld is gebracht, zou een menselijke cel opgekweekt kunnen worden tot een embryo en uiteindelijk een (bijna) volledig organisme. “Je zou het embryo genetisch zo kunnen herprogammeren dat je de groei van sommige delen onderdrukt en alleen de delen overhoudt die je wilt hebben”, zei Slack tegen The Sunday Times. Durston stuit deze ontwikkeling tegen de borst. “Je kunt op verschillende manieren aan organen voor transplantatie komen. Er is een gradatie aan mogelijkheden, die lopen van afschuwelijk tot minder storend. Het kweken van hoofdloze menselijke klonen zie ik als iets afschuwelijks. Er lijkt me meer voor te zeggen om een menselijke cel zo te beïnvloeden dat er een alleen een hart uitgroeit, of een nier, hoewel dat technisch voorlopig ook zeer moeilijk te realiseren zal zijn.”

Met het kweken en klonen van menselijke organen heeft ook drs. Ronno Tramper geen problemen. Tramper is verbonden aan het Centrum voor Bio-ethiek en Gezondheidsrecht aan de Universiteit Utrecht. Maar het klonen van hoofdloze individuen noemt hij net als Durston verwerpelijk. “We geven daarmee een signaal dat we bereid zijn om menselijk leven als instrument te gebruiken voor het leven van andere mensen. Het probleem doet zich nu ook wel eens voor bij zwangere vrouwen die weten dat ze een anencefaal dragen. Zo'n embryo waarbij de hersenen geheel of gedeeltelijk ontbreken is niet levensvatbaar. Er is wel eens geopperd om de zwangerschap toch te voltooien en de organen te gebruiken voor transplantatie. Maar voor zover ik weet is het daar nog nooit van gekomen.”

Sommigen zien geen ethische bezwaren tegen het klonen van hoofdloze mensen. “Je doet niemand kwaad. Het is alleen de vraag of het publiek het accepteert en dat hangt af van de 'yuk' factor”, zei de Britse ontwikkelingsbioloog Lewis Wolpert tegen The Sunday Times. Volgens prof.dr. Tjard de Cock Buning, hoogleraar dierproefvraagstukken aan de Universiteit Leiden, is die 'yuk' factor onoverkomelijk hoog. “Zie je het al voor je, een ziekenhuis vol met rompen die via het infuus worden gevoed. Het gaat volkomen voorbij aan alle gevoelens van zedelijkheid. Bovendien is ook het argument van autonomie discutabel. Men zegt: ze hebben geen hersenen dus hoef je ze niet als autonoom persoon te beschouwen. Maar bij de beslissing voor levensbeëindiging en het vaststellen van de hersendood klinkt vaak het argument: de mens is meer dan alleen een stel hersenen. Bij het klonen wordt het ontbreken van een criterium, de hersenen, gebruikt om de ontwikkeling goed te keuren. Dat is mij veel te kort door de bocht.” De Cock Buning hekelt de onderzoekers die zich op een puur technische manier bezighouden met levensverlenging. “Hun rücksichtlose enthousiasme is soms schrikbarend. Er worden verder geen vragen gesteld. Een ethische discussie wordt overgeslagen.”