In Slowakije vinden vijanden elkaar op 'Europa'

De Slowaakse staatssecretaris Jozef Šestak reisde onlangs door de EU met een pleidooi Slowakije alsnog toe te laten. En president Kovác en premier Meciar kwamen na jaren van ongemeen felle conflicten met een gezamenlijke verklaring, ook al in de hoop Slowakije alsnog in de EU te brengen.

BOEDAPEST, 22 OKT. Een gezamenlijke verklaring van premier Vladimír Meciar en president Michal Kovác van Slowakije leek tot voor kort even ondenkbaar als de hereniging van Slowakije en Tsjechië. Meciar en Kovác zijn al drie jaar verwikkeld in een politieke guerrilla, die Slowakije het aanzien heeft gegeven van een Midden-Europees staatje van straatvechters. De president heeft de ondemocratische regeerstijl van de premier keer op keer gehekeld. Maar nu Slowakije zowel buiten de NAVO als de Europese Unie dreigt te blijven, hebben de aartsvijanden op het laatste moment de handen ineengeslagen om het isolement van hun land te voorkomen.

Eind vorige week deelden Kovác en Meciar in een gezamenlijke verklaring mee dat Slowakije wil voldoen aan alle politieke voorwaarden die de Europese Unie aan kandidaat-lidstaten stelt. Zo hoopt Slowakije in december door de Europese raad van ministers alsnog te worden toegelaten tot de onderhandelingen over toetreding die de EU met kandidaat-leden (Polen, Tsjechië, Hongarije, Slovenië, Estland, Cyprus) gaat voeren. Door een eenduidige buitenlandse politiek en normale verhoudingen tussen de staatsorganen wil Slowakije het vertrouwen van de EU-lidstaten herwinnen, aldus de verklaring.

De Europese Commissie oordeelde Slowakije in juli ongeschikt als kandidaat-partner. De redenen zullen Bratislava na jaren van protesten uit het buitenland niet verrast hebben: de oppositie en de president zijn door het autocratische bewind van Meciar terzijde geschoven, de rechtsstaat is onvoldoende ontwikkeld, en de 600.000 zielen tellende Hongaarse minderheid (tien procent van de bevolking) wordt gediscrimineerd. Zo heeft de Slowaakse regering ondanks alle internationale druk consequent geweigerd een nieuwe taalwet aan te nemen die minderheden in het contact met de overheid het recht geeft hun eigen taal te gebruiken.

In de verklaring, die op initiatief van Meciar tot stand is gekomen, belooft Slowakije snel de aanbevelingen van het Europees Parlement over te nemen. Daartoe behoort een taalwet voor etnische minderheden, versterking van de rol van de oppositie in het parlement en hervatting van de dialoog tussen regering en oppositie. Het document van Meciar en Kovác belooft betere samenwerking tussen de verschillende grondwettelijke instellingen - parlement, president, regering en Constitutioneel Hof - opdat de democratie, de rechtsstaat en de mensenrechten worden versterkt. Regeringsleider en staatshoofd zullen “van alle uitlatingen afstand nemen, waardoor twijfel aan het respect voor deze beginselen kan ontstaan”.

Voor een land dat al jarenlang van het ene politieke schandaal naar het volgende hobbelt, is het een revolutionaire koerswijziging. Als het waar is, zeggen critici van Meciar en oppositiepolitici er meteen bij. Sommigen in Bratislava interpreteren de verklaring als de zoveelste truc van Meciar, die zijn tegenstanders altijd weer op het verkeerde been weet te zetten. De positie van Slowakije is zo hopeloos, zo luidt deze uitleg, dat de premier probeert de president en de oppositie nu medeverantwoordelijk te maken voor het debacle dat zijn regering veroorzaakte. Het kritische dagblad SME noemde de verklaring “een nieuw propagandasucces van Meciar”.

De zwakte van deze theorie is dat zij Michal Kovác onderschat. De president heeft zich de afgelopen jaren keer op keer principieel geweerd tegen het gedrag van zijn oud-partijgenoot Meciar. Het verzet van de president leidde zelfs tot de raadselachtige ontvoering van zijn zoon, teruggevonden in Oostenrijk, waarvoor Slowaakse kranten die de zaak uitzochten de Slowaakse geheime dienst verantwoordelijk houden. Waarom zou Kovác zich enkele maanden voor het verstrijken van zijn ambtstermijn door Meciar in de luren laten leggen? De president heeft erop gewezen dat hij hard heeft onderhandeld om het document zijn propagandawaarde te ontnemen. Zo wees hij de formulering af dat “de ontwikkeling van de democratie in Slowakije volledig vergelijkbaar is met die van andere (EU-)toetredingskandidaten”. In plaats daarvan staat er nu dat Slowakije “op economisch gebied, bij het overnemen van het EU-recht en op het gebied van de instituties vergelijkbaar is met de andere kandidaten”.

De waarde van het document zal snel meetbaar zijn. De regeringspartijen kunnen, als het respect voor de grondwettelijke instellingen serieus is gemeend, hun verzet opgeven tegen de terugkeer van František Gaulieder in het parlement. Deze werd door Meciars partij, de Beweging voor een Democratisch Slowakije (HZDS), uit het parlement verwijderd nadat hij uit de partij was gestapt. Ondanks de uitspraak van het Grondwettelijk Hof dat die maatregel in strijd was met de grondwet, weigeren de regeringspartijen Gaulieder zijn zetel terug te geven. Meciar kan ook snel de taalwet laten aannemen, wat de verhouding met de Hongaarse minderheid en met het buurland Hongarije aanzienlijk zal verbeteren. Nog maar twee maanden geleden deed Meciar in een gesprek met de Hongaarse premier Gyula Horn zijn opzienbarende voorstel om de Slowaakse Hongaren en de Hongaarse Slowaken op vrijwillige basis “uit te wisselen”. Meciar ontkende later, maar volgens Horn is het wel degelijk gezegd.

De premier kan ook het door de oppositie afgedwongen referendum over directe presidentsverkiezingen alsnog houden, dat in mei door sabotage van regeringswege op niets uitliep. En wellicht kan Meciar, als teken van een nieuwe politieke cultuur, de klok in het centrum van Bratislava verwijderen. De klok werd onlangs aangebracht pal vóór het presidentieel paleis en telt de dagen af die Kovác nog resten in zijn functie. Niemand weet precies wie de klok heeft neergezet, maar iedereen heeft een vermoeden.