Video-opera van Steve Reich vertelt een simpel verhaal

Concert: Ensemble Modern o.l.v. Bradley Lubman. Werken van Steve Reich. Gehoord 18/10 Concertgebouw Amsterdam. Uitzending Radio 4: 21/10 20.02 uur.

Terwijl buiten de zon scheen, zaten wij zaterdagmiddag binnen in de Grote Zaal van het Amsterdamse Concertgebouw, geheel in het donker, in afwachting van de verschrikkingen die ons waren beloofd door het duo Beryl Koot (pionier video-art) - Steve Reich (pionier repetitieve muziek).

De avond tevoren had Salvatore Sciarrino in dezelfde zaal bij het Concertgebouworkest meer in het algemeen het wapengeweld aan de kaak gesteld, het duo Koot-Reich toonde zich explicieter in zijn kritiek.

De documentaire video-opera Three Tales - het genre ging in 1988 van start met Different Trains - hekelt in het eerste verhaal een gemis aan politieke ethiek (met Hindenburg als voogd van Hitler). In het tweede komt de technologie in meest gruwelijke zin aan bod (kernproeven op de Bikini-atol) en in het derde wordt de bio-genetische manipulatie aan de orde gesteld, handelend over het in Schotland gekloonde lammetje Dolly.

Zowel bij Sciarrino als bij Reich gaat het om een kader van striemend strakke pulsen, waarbinnen het grote janken is uitgecomponeerd. Het merkwaardige daarbij is dat noch Sciarrino's uiterst gedifferentieerde ruiscomposities, noch Reichs binnen het minimalisme meest uitgewerkte repetitieve muziekstukken geëigend zijn om een verhaal te vertellen! Ruis blijft hangen, zij voert nergens heen, en ook de repetitieve muziek heeft geen richting of ontwikkeling. Ruis en repetitie zin non-narratief.

Een eventueel voordeel van repetitieve muziek is dan weer wel, dat ze niet afleidt van het beeld, het visuele aspect zal het altijd 'winnen'. En met dat beeld was op de matinee in technisch-esthetische zin niets mis. De videoband betitelt het eerste tafereel als 'It could not have been a technical matter!' en dat is ook de kop in de New York Times van 7 mei 1937 boven een beschrijving van de ramp met de zeppelin Hindenburg. Met name de vertraagde beelden van de explosie zijn uiterst evocatief.

Het tweede tafereel ('Mythic Stature') in een beschrijving van de pijlsnelle carrière van Paul Ludwig Hans Anton graaf von Beckendorff und Hindenburg, eerst als veldmaarschalk en later als rijkspresident, vond ik aanmerkelijk stereotyper. Evenals in Reichs The Cave (Holland Festival 1993) werden de historische film- en fotobeelden afgewisseld met getuigenverklaringen. Hun bijdragen bleven uiterst summier in slechts enkele simpele zinnetjes samengevat: welk een lachwekkend naïeve geschiedenisles!

Uit het vertoonde zou men kunnen afleiden dat Hindenburg de diabolische figuur achter Hitlers opkomst was, terwijl toch eerder Von Papen die rol vervulde. Laten we maar hopen dat het vervolg van de eerste acte meer nuanceringen kent. Want wat we voorgeschoteld kregen, betrof een 'work in progress'. Die eerste acte belooft een half uur in beslag te zullen nemen, de videoband tot nu toe bevat dertien 13 minuten, 47 seconden en 5 milliseconden, om het maar eens te stellen conform Reichs fascinatie voor de technologie.

Reich plaatst een strijkkwartet vooraan, dan volgen twee piano's, daar weer achter vier slagwerkers en tenslotte staan onder het reusachtige doek twee sopranen en drie tenoren opgesteld. Het eerste tafereel dendert voorbij met centraal de in canons zingende tenoren, het tweede tafereel klinkt zo mogelijk nog straffer en heeft ritmisch gestapelde lagen als complement bij een beeld in drie rijen van elk drie cellen. De gehakte pulsen bij de trage luchtreus zijn misplaatst (dat was iets geweest voor Sciarrino's ruismuziek!), maar het tromgeroffel in het tweede tafereel bij beelden van de militaire expansie werken doeltreffend.

Na de pauze ging Reichs Music for Eighteen Musicians, alweer bijna een kwart eeuw oud, maar nog steeds fascinerend, opgezet in grote harmonische blokken en daardoor bij alle nerveuze pulsjes toch minder agressief, zeker in de uiterst beheerste en geraffineerd afgewogen lezing van het Duitse ensemble Modern. Op deze manier uitgevoerd kwam de vroegere Reich op mij volwassener en ontspannender over dan de recente. In zijn eerste experimenten vond ik Reich het meest interessant, toen was zijn muziek nog letterlijk ongehoord.