Hoorzitting in de Tweede Kamer: Kunnen Iraanse asielzoekers veilig worden teruggestuurd naar hun land? Zweden stuurt Iraniërs al jaren terug naar hun land

Na twee jaar van vele Iraanse protesten wist de asielzoeker Nasseri afgelopen zomer de aandacht van Nederland te trekken. Hij ging in hongerstaking. Het leverde hem niets op; zijn aanvraag werd afgewezen. De commotie rond zijn hongerstaking leidde wel tot een hoorzitting, vandaag in de Tweede Kamer. Daar spreken deskundigen over het gewraakte ambtsbericht van Buitenlandse Zaken, waarin staat dat Iran “niet onveilig” is. Op basis van dat ambtsbericht heeft justitie bepaald dat uitgeprocedeerde Iraanse asielzoekers terug kunnen. Ook komt het beleid van andere Europese landen ter sprake, waaronder Zweden en Duitsland.

Zweden stuurt al sinds jaar en dag Iraniërs terug naar eigen land. Nederland doet dat sinds kort ook en verklaart haar koerswijziging onder meer met het argument dat landen als Duitsland en Zweden ook Iraniërs terugsturen. Zweden zette vorig jaar 211 uitgeprocedeerde asielzoekers op het vliegtuig naar de Iraanse hoofdstad Teheran.

Iraniërs, wier asielaanvraag is afgewezen, moeten van de Zweedse regering terug naar hun land van herkomst. “Wordt iemand niet geaccepteerd als vluchteling, dan loopt hij geen gevaar en is er geen reden om hem niet terug te sturen”, zegt Barbara Uppling van de Zweedse Immigratieraad. Deze raad beslist over asielaanvragen. “Echte politieke vluchtelingen sturen we niet terug.”

Vorig jaar vroegen 391 Iraniërs asiel aan in Zweden op een totaal van 5.753 asielaanvragen. De Zweedse autoriteiten wezen 304 Iraniërs af; onder hen bevonden zich veel mensen die in de jaren daarvoor asiel hadden aangevraagd. De Iraniërs stonden op de vijfde plaats in de Zweedse 'asiel top-10'. Ter vergelijking, in de Nederlandse asiel top-10 stonden de Iraniërs op de derde plaats. Vorig jaar vroegen 1.521 Iraniërs asiel aan in Nederland op een totaal van 22.857 aanvragen. De Nederlandse autoriteiten lieten 1.486 Iraniërs toe en wezen 7.600 Iraniërs af. Evenals in Zweden betrof het 'overloop' uit de voorgaande jaren; mensen die lange tijd wachtten op de definitieve afwijzing.

Het is volgens Uppling van de Immigratieraad nog nooit voorgekomen dat een teruggestuurde asielzoeker in Iran werd vervolgd - voor zover de Zweedse ambassade in Iran dit kan nagaan, voegt ze eraan toe. Een groot deel van de uitgeprocedeerde asielzoekers komt echter nooit in Teheran aan, omdat veel van hen onderduiken om uitwijzing te voorkomen. Vorig jaar werden 304 Iraanse asielverzoeken afgewezen, terwijl 211 mensen daadwerkelijk door de Zweedse politie op het vliegtuig naar Teheran werden gezet.

In de jaren negentig heeft Zweden steeds minder Iraanse vluchtelingen toegelaten. In 1990 werd 40 procent van de asielaanvragen afgewezen, in 1996 was dit gegroeid tot meer dan 80 procent. Uppling wijst op de gewijzigde omstandigheden: “Tien jaar geleden kregen veel vluchtelingen een verblijfsvergunning omdat ze voor de Mujahedin hadden gevochten. Maar deze zit inmiddels niet meer in Iran.”

Christa Nyblum van het Adviescentrum voor Vluchtelingen wijst op de mentaliteitsverandering in Zweden. “Immigranten zijn vooral vanaf het begin van de jaren negentig, toen de werkloosheid in Zweden begon te stijgen, beschouwd als een probleem. Daardoor krijgen asielzoekers steeds minder het voordeel van de twijfel.” Nyblum beoordeelde zelf enkele jaren asielaanvragen bij de Immigratieraad, maar kon er volgens eigen zeggen niet meer tegen. “Mijn superieuren vonden dat ik te coulant was.” Sinds 1995 zet ze zich in voor afgewezen asielzoekers.

Nyblum vindt dat het Zweedse asielbeleid niet deugt en legde daarom de zaak van een afgewezen Iraanse asielzoeker voor aan het VN-comité tegen marteling in Genève. De Iraniër kon zich niet meer herinneren met wat voor instrument hij op zijn benen was gebrand. Uiteindelijk werd de Zweedse staat in het ongelijk gesteld en kreeg de asielzoeker alsnog een vluchtelingenstatus. Naar aanleiding van de uitspraak in Genève heeft de Scandinavië-afdeling van het hoge commissariaat voor de vluchtelingen (UNHCR) Zweden aan de tand gevoeld over de asielprocedures. De Zweedse procedures zijn nog niet veranderd.

“De Zweedse staat stuurt meer mensen terug met het argument dat Iran steeds veiliger wordt”, zegt Nyblum. Opvallend is dat de Zweedse staatssecretaris voor asielzaken, Pierre Schori, er anders over denkt. Op de vraag of de situatie in Iran de laatste jaren is verbeterd, antwoordt hij: “Nee, niet echt.”