Een indiaanse prinses

Reizend naar Mexico-Stad heb ik de tijd mijn blikken te laten dwalen over de hellingen van de Malinche, de vulkaan die zijn schaduw werpt over de vlaktes van Tlaxcala.

Voor me verheft zich het bergmassief getooid met dichte bebossing die hogerop spaarzamer wordt, uiteenrafelt en overgaat in kale rotswanden. Zo zal de Spaanse veroveraar Cortés hem vijf eeuwen geleden ook gezien hebben op weg naar de hoofdstad. De top is rond de krater bedekt met sneeuw en gehuld in lichte wolkensluiers als verbergt de vulkaan koket zijn ware gezicht, even mysterieus als de indiaanse prinses wier naam hij draagt en die Cortés cadeau werd gedaan na zijn eerste grote veldslag aan de kust.

De indiaanse was naar alle waarschijnlijkheid mooi en in ieder geval slim en ambitieus. Ze had een rekening te vereffenen met haar landgenoten die haar als slaaf hadden verhandeld. Ze leerde Spaans en werd voor Cortés van onschatbare waarde. Ze diende hem als tolk, secretaresse en maîtresse. Gevaarlijke en gecompliceerde situaties doorzag Malinche als geen ander. Ze ontmaskerde spionnen, legde hinderlagen bloot en ontdekte samenzweringen die haar landgenoten beraamden. Ze onderhandelde waar de wapens zwegen. 'La lengua' werd ze genoemd, 'de tong' die het imperium voor haar minnaar opende.

De Malinche verandert - nu mijn weg er omheen voert - van gedaante. De noordelijke hellingen zijn minder stijl en vormen een hoge heuvelrug waarachter de top nu straalt in het zonlicht. Is het toeval dat men een vulkaan gekozen heeft als monument voor de verstrengeling van rassen en culturen, als teken van triomf of symbool van verraad? Door haar landgenoten verguisd, door de indringers 'de goede engel van de expeditie' genoemd, bracht Malinche de vreemdelingen tot voor de poorten van Mexico-Stad. De aanblik daarvan was zo overweldigend dat de helft van de indiaanse bondgenoten rechtsomkeert maakte. Van de Spaanse soldaten vielen de monden open. 'Het beloofde land', mompelde een enkeling door hebzucht overmand.

Twee jaar later was de hoofdstad der Azteken van de kaart geveegd. Op de fundamenten begonnen de Spanjaarden de bouw van hun koloniale rijk. Uit Malinche en Cortés werd de nieuwe Mexicaan, de eerste mesties, geboren. Malinche bleef Cortés door dik en dun trouw. Maar toen haar rol was uitgespeeld gaf de overwinnaar haar weg. Ze stierf waarschijnlijk jong. Niemand weet waar en wanneer. Ze zou berouw hebben gekregen toen ze zich ten slotte afvroeg: 'Wie ben ik? Wat is mijn rol geweest in deze verschrikking?' Was ze een collaborateur, die haar volk in het verderf stortte, of stond ze als Mexicaanse Eva aan de wieg van een nieuw tijdperk dat Mexico verenigde in één taal, één godsdienst en één cultuur? Men zou te harer verdediging aanvoeren dat ze een weinig benijdenswaardige positie - van slavin - optimaal uitbuitte. Woorden waren haar wapens. Ze onderhandelde, ze voorkwam erger, ze introduceerde Cortés in een andere wereld, ze was de buffer tussen twee culturen. Ze zou het symbool kunnen zijn van verzoening en van een multiculturele samenleving.

Maar ze ging de geschiedenis in als de indiaanse 'amante' van de conquistador, die hij cadeau had gekregen en van wie hij zich vijf jaar later ontdeed door haar weer weg te schenken. Hij gebruikte haar. Zo werd de Mexicaan zoon van een Europese overweldiger en een indiaanse hoer. Hij voelde zich ontheemd in zijn eigen land, hoerekind, kind van het verraad, kind van een verneukte moeder, hijo de la chingada, zoals men in Mexico zegt. Hij verachtte de indianen wegens hun armzalige onderworpenheid, hij haatte de Spanjaarden wegens hun luxueuze arrogantie.

De dramatische impact van Malinche is als die van een vulkaan. Ze beheerst niet alleen het uitzicht over de Mexicaanse geschiedenis, ze leeft nog onderhuids, grimmig en explosief. Niet lang geleden dreigde men geschiedenisonderricht op scholen te staken. Mexicanen konden het niet eens worden over de interpretatie van hun koloniale verleden. Waren hun voorouders malinchistas, die uit opportunisme met vreemdelingen in zee gingen? Waren zij erop uit voor zo blank mogelijk door te gaan? Waren zij de grondleggers van een moderne natie waar de verheerlijking van het dode verleden der indianen voortleeft naast de haat en vrees voor de levende indiaan?

Ik heb de vulkaan al uren achter me gelaten als ik verrast word door het uitgestrekte dal - tweeduizend meter boven de zeespiegel - waar de berghellingen zacht glooiend afdalen naar de buitenwijken van Mexico-Stad. Het door de eeuwen heen bezongen meer waarin de stad leek te drijven is uitgedroogd, en waar de lucht ooit zo kristalhelder was dat men sprak van de region mas transparante, ziet men nu de door een grauwgele smoglaag bedekte miljoenenstad. Het is de erfenis van Malinche. Mexicanen zijn uit het paradijs verdreven. De herinnering daaraan leeft nog voort in indiaanse trekken die men vluchtig op straat meent te herkennen en in uit lavasteen gehouwen goden die zich in musea schuilhouden.