Een moderne 'Tewje'

Berlijn lijkt weer de melting pot te worden die de stad voor de Tweede Wereldoorlog was. De Jiddische muziektheaterproduktie Tewje is daar een aanwijzing voor.

Toernee t/m 29 nov., inlichtingen (030) 6375530

AMSTERDAM, 18 OKT. In de vloedgolf van voorstellingen gebaseerd op Scholem Aleichems Tevje de Melkman, die op dit moment Duitsland en Oost-Europa overspoelt, is de Jiddische muziektheater-produktie Tewje een interessante uitzondering. De voorstelling is een poging de folkloristische nostalgie, die Jiddische cultuuruitingen in de regel aankleeft, achter zich te laten.

In Oost-Europa en de voormalige Sovjetunie herleven op het moment de joodse religie en cultuur, die in de communistische periode grotendeels onderdrukt waren. Een generatie die niet met de joodse cultuur is opgevoed, is nu op zoek naar haar wortels. Behalve in een hernieuwde religieuze betrokkenheid, uit dat zich vooral in de belangstelling voor Jiddische cultuur en muziek.

Tientallen klezmer-groepen en theatergezelschappen hebben ervoor gezorgd dat het traditionele repertoire weer gemeengoed is geworden. Een nadeel van deze museale uitvoeringspraktijk is dat zij weinig interessants oplevert vanuit het oogpunt van eigentijds theater en muziek. Zo dreigt van deze van oorsprong zeer levendige en zich steeds weer vernieuwende cultuur weinig meer over te blijven dan herinnering en nostalgie.

De trek van veel Oost-Europese joden naar het Westen, in het bijzonder naar Duitsland, zou daarin echter wel eens verandering kunnen brengen. Berlijn lijkt namelijk weer de melting pot te worden, die de stad voor de Tweede Wereldoorlog was. De totstandkoming van de voorstelling Tewje is een aanwijzing daarvoor.

Op basis van een bewerking door dramaturg Andrej Jendrusch van de oorspronkelijke serie verhalen over de joodse melkboer, werkte een internationaal gezelschap in het Berlijnse Hackesches Hof Theater - onder andere een centrum voor Jiddische muziek - gedurende enige maanden aan de totstandkoming van de Jiddisch-Nederlandse muziektheatervoorstelling. Regisseur Burkhart Seidemann is verantwoordelijk voor het sterk Brechtiaanse karakter van de voorstelling, die zich daarmee in vorm ver verwijdert van het traditionele Jiddische theater, zoals dat voor de Tweede Wereldoorlog bestond in Oost-Europa en tot ver na de oorlog nog in de Verenigde Staten bleef bestaan. Geheel in overeenstemming met de Brechtiaanse theateropvatting van Seidemann voegde Jendrusch een nieuw personage toe, de jonge vrouw Puck (Yardeen Roos), die tijdens het lezen van het boek van Scholem Aleichem als het ware de wereld van het negentiende-eeuwse dorpje Anatevka wordt binnengetrokken en die met haar verklaring van de handeling en haar commentaren optreedt als een intermediair tussen het hedendaagse publiek en de moeilijk te begrijpen mini-kosmos van joden en Oekraïense boeren.

Ook in technische zin maakt Puck de voorstelling toegankelijk: zij vertaalt een groot gedeelte van de Jiddische teksten in het Nederlands. De keuze voor het oorspronkelijke Jiddisch werd volgens producente Tassy Schmid, van wie het idee voor de voorstelling afkomstig is, ingegeven door de 'gevoelsmatige en spirituele meerwaarde' van die taal. Ondanks de taaldrempel wil Schmid met deze voorstelling de universele aspecten van Tewje benadrukken: “Het is het eeuwige thema van tegenslagen overleven. Dat blijft actueel. Mark Aizikovitch, die de hoofdrol speelt, is zelf als jood uit de Oekraïne gevlucht voor het toenemende antisemitisme. Maar je kunt ook aan anderen denken die om wat voor redenen dan ook de plaats moeten verlaten waar zij zich thuis voelen. Denk aan de familie Gümüs en de manier waarop zij hun lot proberen te aanvaarden.”

Instrumentale muziek en zang vormen een belangrijk onderdeel van de voorstelling. De nieuw gecomponeerde muziek van Dietrich Petzold, waarin sterke invloeden van Kurt Weil te horen zijn, ontstond tijdens de repetities, waardoor elk personage, maar ook de acteur die het uitbeeldt, zijn eigen klankkleur krijgt. Daarnaast speelt het internationale gelegenheidsensemble veel traditionele klezmer-melodieën en zingt vooral Tewje - zanger en acteur Mark Aizikovitch is met zijn eigen Jiddische liederenprogramma regelmatig te horen in het Hackesches Hof Theater - veel liederen uit traditionele Jiddische repertoire.