Burgemeester niet kiezen

De gekozen burgemeester komt de democratie ten goede, aldus de PvdA in haar ontwerpverkiezingsprogramma. Wie de manier waarop Johan Stekelenburg (ook PvdA) tot eerste burger van Tilburg werd nog voor de geest staat, zal zijn wenkbrauwen fronsen bij dit vertoon van democratiseringsijver, stelt Bernt Schneiders.

In het verkiezingsprogramma van de PvdA staat te lezen dat de tijd meer dan rijp is voor een rechtstreeks door de bevolking gekozen burgemeester. De motivering luidt aldus: “In de jaren '80 en begin '90 werd veel gesproken over het tanend vertrouwen in de politiek. Die geluiden zijn afgenomen. Dit kabinet heeft per saldo vertrouwen teruggewonnen. Dat proces moet worden voortgezet. Door verdere verbetering van de kwaliteit van het bestuur en door verbetering van de kwaliteit van de democratie. Daarom is de tijd meer dan rijp voor een gekozen burgemeester.”

Menig lokaal bestuurder zal bij het lezen van deze passage de wenkbrauwen fronsen. Het vertrouwen in de landelijke politiek mag volgens de PvdA dan toegenomen zijn, maar de bewering dat dit dan ook voor de gemeentepolitiek zou gelden is onnavolgbaar. Maar het kan natuurlijk zijn dat de opstellers van het verkiezingsprogramma in de veronderstelling verkeren dat paars de bestuurlijke organisatie van ons land op orde heeft gebracht waardoor een sterke basis is gelegd voor gezond lokaal bestuur.

Dat lijkt me echter onwaarschijnlijk. Van de stadsprovincies is niets terechtgekomen, aan referenda blijkt de burger gezien de lage opkomstcijfers niet echt behoefte te hebben, het districtenstelsel bedoeld om de band tussen kiezer en gekozene te versterken gaat niet door, en het beleid om het aantal gemeenten drastisch terug te brengen door gemeentelijke herindelingen is dermate doorgeschoten dat de PvdA nu in het verkiezingsprogramma voor terughoudendheid pleit omdat “democratisch bestuur maatschappelijk draagvlak moet hebben”.

Het lijkt erop dat na de bovenstaande reeks van tegenslagen in de vernieuwingsdrang de tijd meer dan rijp is voor een succesje. En zo zou de gekozen burgemeester de laatste strohalm kunnen zijn die onder het mom van verbetering van de democratie en kwaliteit van het bestuur uit het D66-erfgoed wordt overgenomen. Iedereen is natuurlijk voor verbetering van democratie en kwaliteit maar de vraag is of de gekozen burgemeester daarvoor wel het goede instrument is.

Er zit iets dubbels in de vaststelling van mijn partijgenoten dat de tijd meer dan rijp is voor een gekozen burgemeester. De benoeming van de burgemeester in Tilburg ligt velen nog vers in het geheugen. Een meerderheid van de vertrouwenscommissie uit de Tilburgse gemeenteraad had de voorkeur voor een goede vrouwelijke kandidaat van CDA-huize. Desondanks werd de benoeming van PvdA'er Stekelenburg doorgezet. Het geeft toch te denken om, als je net onbeschaamd vuile handen hebt gemaakt, te klagen dat het allemaal zo ondemocratisch toegaat.

Wat mij als PvdA-burgemeester bovendien verbaast is dat de gekozen burgemeester zonder enige vorm van discussie binnen de partij ten tonele wordt gevoerd. Zelfs in de eigen bestuurdersvereniging is de laatste jaren nooit over het onderwerp gesproken, laat staan dat er eens een gedegen publicatie aan gewijd is door het eigen wetenschappelijk bureau. Nu lijkt het erop dat de gekozen burgemeester stilletjes onder de mantel van het succes van Kok wordt binnengesmokkeld. Als je pleit voor verbetering van kwaliteit en democratie, geef dan ook in eigen kring het goede voorbeeld.

Is de gekozen burgemeester een verbetering voor kwaliteit en democratisch gehalte van het gemeentebestuur? Als je het democratisch gehalte wilt verhogen dan moet eerst gekeken worden hoe democratisch het op dit moment is. De vraag is dan of het huidige burgemeestersambt een ondemocratisch instituut is. Sommigen menen van wel omdat de burgemeester door de Kroon wordt benoemd en niet zou kunnen worden weggestuurd. Daarop kan het een en ander worden afgedongen. Wanneer de vertrouwenscommissies hun werk goed doen en hun adviezen worden gerespecteerd is sprake van een procedure met een behoorlijk democratisch gehalte. Op basis van inspraak krijgt de gemeenteraad de burgemeester die hij wenst.

Wat door velen echter als ondemocratisch zal worden ervaren is het geharrewar bij de benoemingen in de grote steden. Om partijpolitieke redenen wordt dan voorbijgegaan aan het advies van de vertrouwenscommissie teneinde een landelijk politicus te parachuteren. Dit probleem kan echter heel eenvoudig worden opgelost. Namelijk door het landelijke niveau in de procedure uit te schakelen. Dat kan ofwel door wettelijk te bepalen dat het advies van de vertrouwenscommissie bindend is waarna de Kroon benoemt, of door de aanstelling een zaak van de gemeente te maken, waarbij de gemeenteraad de burgemeester aanstelt.

Geen enkele bestuurder is in Nederland rechtstreeks verkiesbaar. Nederland wordt bestuurd door indirect gekozen colleges. In feite is de samenleving doordesemd van de collegiale besluitvorming. Het is de bestuurlijke variant van ons poldermodel waarin consultatie, compromis en consensus de kernwoorden zijn. Critici hebben gelijk wanneer zij stellen dat het besluitvormingsproces traag gaat, maar democratisch is het wel. Een machtige gekozen burgemeester wordt wel gezien als de oplossing om de stroperigheid terug te dringen. Maar daarbij moet wel bedacht worden dat hij dit alleen kan op basis van zijn machtspositie waardoor hij het zich kan permitteren om minder rekening te houden met opvattingen van anderen. Dat zal de snelheid van de besluitvorming wellicht ten goede komen, maar of het er democratischer op wordt is zeer de vraag.

De kwaliteit van het bestuur hangt natuurlijk niet alleen af van de formele positie van de burgemeester, maar ook van de kwaliteit van desbetreffende bestuurder. Wat men ook van de huidige benoemingsprocedure moge vinden, niemand zal ontkennen dat sprake is van een zware selectieprocedure. Het huidige burgemeestersambt is populair en dientengevolge kan bij een vacature, afhankelijk van de omvang van de gemeente, geput worden uit twintig tot honderd kandidaten. Vrijwel allen kunnen bogen op een ruime bestuurlijke ervaring als wethouder, als zittend burgemeester of anderszins. De selectie verloopt over drie schijven; de commissaris der koningin, de vertrouwenscommissie en de minister van Binnenlandse Zaken. De vraag is of het kiezen van de burgemeester door de bevolking dezelfde kwaliteit bestuurders oplevert.

In de pakweg twintig grootste gemeenten van ons land is dit zeker niet uit te sluiten. Landelijk bekende politici, bekende Nederlanders en zakenmensen zullen best geïnteresseerd zijn om in zo'n stad burgemeester te worden. De politieke partijen (of het bedrijfsleven) zullen hen financieel steunen bij de campagnes en de lokale televisie zal zeker zendtijd willen verkopen. Zo kan de burger best een goede kandidaat selecteren.

Maar hoe moet het in die ruim 550 andere gemeenten in Nederland, waar geen massacommunicatiemiddelen aanwezig zijn. Hoe zal het daar gaan met de kwantiteit en kwaliteit van het aanbod aan kandidaten? Je kunt ervan uitgaan dat kandidaten van buiten de gemeente wegens onbekendheid geen kans maken of ze moeten bereid zijn om op zaterdagmiddag huis aan huis te gaan folderen of op een zeepkist op de markt te gaan staan. Wie daar al zin in heeft zal bovendien nog bereid moeten zijn om naar de nieuwe gemeente te verhuizen, daarbij het risico voor lief nemend na vier jaar weer door de bevolking te worden weggestemd. Daar begint waarschijnlijk niemand aan. Dat betekent een verenging van het aanbod tot bekenden uit de lokale gemeenschap. En het betekent ook het einde van de professionele beroepsgroep van burgemeesters en (ex)-wethouders die in verschillende gemeenten werkzaam zijn. De kans is groot dat dit een forse aderlating betekent voor de kwaliteit van het openbaar bestuur.

Waarschijnlijk zal het systeem ertoe leiden dat de lijsttrekker van de grootste politieke partij in veel gevallen de nieuwe gekozen burgemeester wordt. Wanneer we ons dan bedenken dat blijkens onderzoek zo'n 80 procent van de bevolking bij de gemeenteraadsverkiezingen 'landelijk' stemt, is de gekozen burgemeester niet meer dan de slippendrager van de landelijke lijsttrekker. Of deze figuur in staat zal zijn om de door de PvdA beoogde versterking van de kwaliteit en het democratisch gehalte gestalte te geven betwijfel ik ten zeerste.