Bijlmerramp in thrillervorm

Thomas Ross: De vlucht van de 4de oktober. Fontein, 223 blz. ƒ 29,90

In de week van de herdenking van de Bijlmerramp, op 4 oktober vijf jaar geleden, verscheen van de hand van de Nederlandse auteur Thomas Ross een thriller over de catastrofe. De auteur heeft naar eigen zeggen protest aangetekend tegen de voor de nabestaanden pijnlijke timing van uitgeverij Fontein, maar tevergeefs.

Niet bekend

Het boek begint sterk met een indrukwekkend relaas van het vliegtuigongeluk, zoals gezien door de ogen van de 13-jarige Percy Goedschalk, wiens familie bij de ramp om het leven komt. Hij stuit tussen de brokstukken op de cockpit-voice recorder, die in werkelijkheid nooit is teruggevonden. Vijf jaar later overlijdt Percy alsnog in een ziekenhuis te Paramaribo, aan de gevolgen van stralingsziekte.

De CVR valt in handen van tegenstanders van de Surinaamse oud-legerleider Bouterse. Zij vermoeden dat Bouterse iets weet, waarmee hij de Nederlandse regering dusdanig onder druk weet te zetten dat deze hem telkens weer de hand boven het hoofd houdt; zijn verijdelde arrestatie deze zomer heeft Ross nog net in zijn verhaal kunnen verwerken als voorbeeld. Bouterse's tegenstanders - hoge militairen en politici - zien in de voice recorder een middel om op hun beurt de Nederlandse regering te chanteren en boven tafel te halen waar ze in Den Haag zo bang voor zijn.

De Vlucht van de 4de oktober ontspint zich vervolgens als een klassieke deductie-thriller. Behalve voor de veiligheidsdiensten die bij de Bijlmerramp betrokken zouden zijn - de BVD, de Mossad en de CIA - is ook voor Surinaamse en Nederlandse toppolitici een belangrijke rol weggelegd. Wie is wie en wat willen ze precies, dat zijn de vragen die het langst onbeantwoord blijven en waar de lezer op kan puzzelen.

Het gebeurt niet vaak dat actuele gebeurtenissen zo blikemsnel vertaald worden in fictie, en een van de sterkste troeven van De Vlucht is dan ook het onderwerp. Een gouden greep is het ook, om de link te leggen tussen de ramp en de, al even actuele, kwestie-Bouterse.

Die sensatie maakt helaas plaats voor verveling als te snel duidelijk wordt in welke richting het verhaal gaat. De tekst op de achterflap zegt eigenlijk al te veel. Een te groot deel van het boek gaat vervolgens op aan de minutieuze weergave van het denkwerk van de personages, die vervolgens tot conclusies komen die de lezer allang voor zichzelf had getrokken. Bovendien zijn de verschillende plotlijnen in te kleine stukjes gehakt en op een te brave manier achter elkaar gezet. Pas in de finale, een shoot-out waarbij iedereen eindelijk ontdekt wat ze met elkaar te maken hebben, trekt de spanning weer aan en blijkt Ross de lezer ook nog even op het verkeerde been te hebben gezet.

Geslaagd is Ross' schets van het BVD-milieu, waar men sinds de Koude Oorlog voorbij is de tijd doodt met het creëren van een torenhoge papierberg en het peinzend roken van sigaartjes. Zijn beschrijving van het gekonkelefoes van de Surinaamse lobby in Nederland, die worstelt met de vraag waar haar loyaliteit nou precies ligt, is levensecht. Net als de gang van zaken in de narco-staat Suriname, waar een man wiens naam voorkomt op de Interpollijst van gezochte drugshandelaren achter de schermen nog steeds aan alle touwtjes trekt.

Ross' interpretatie van de toedracht van de coup van Bouterse in 1980, de decembermoorden in 1982 en de Bijlmerramp is schandalig, pakkend en sensationeel en biedt stof tot nadenken. Met zijn boek draagt Ross bij aan de mythevorming rond die gebeurtenissen, al bestaat natuurlijk altijd de kans, dat de werkelijkheid ook hier vreemder is dan het ergste scenario van een thrillerschrijver.