Vernieuwing in oude synagoge

Meer dan een halve eeuw was de synagoge in de Nieuwe Uilenburgerstraat (nummer 91) in Amsterdam niet meer gebruikt. Maar jongstleden vrijdagavond was het wel weer het geval. Ter gelegenheid van het begin van de viering van Grote Verzoendag (Jom Kipoer) kwamen er ruim honderd leden en sympathisanten van een nieuwe joodse gemeente plechtig bij elkaar.

De Uilenburgersynagoge ligt in een zijstraat van de Jodenbreestraat, achter de Theateracademie op het eiland Uilenburg. Vroeger was dat samen met Rapenburg, Marken en Vlooyenburg de woonplaats van het joodse proletariaat in Nederland. Achtennegentig procent van deze bevolkingsgroep werd echter in de oorlog vermoord met het gevolg dat de sjoel sinds 1942 niet meer werd gebruikt.

Voor de Grote Verzoendag had de Beit Ha'Chidush-gemeente (huis van vernieuwing) speciaal een vrouwelijke rabbijn uit Engeland naar Amsterdam gehaald. Rabbijn Elisabeth Sarah is een internationaal vermaarde docent aan het niet-orthodoxe Leo Baeck-college in Londen. Vorig jaar raakte ze echter ernstig in opspraak en viel ze in ongenade door te pleiten - onder meer met het oog op zichzelf - voor huwelijks- en relatie-inzegeningen in de synagoge van mensen van hetzelfde geslacht. In tegenstelling tot sommige protestants-christelijke kringen in Nederland, zijn zulke rituelen onder Britse joden nog beslist niet mogelijk. Zogenaamde 'same sex commitment ceremonies' worden onaanvaardbaar gevonden.

Vandaar dat rabbijn Sarah haar rabbinale functies heeft neergelegd en ook nog maar nauwelijks actief kan zijn binnen het liberale-religieuze jodendom in het Verenigd Koninkrijk. Desondanks werd zij uitgenodigd voor de Jom Kipoerviering in het joodse 'huis van vernieuwing' in Amsterdam. Het bestaat uit vijftig tot honderd jonge Nederlandse en Amerikaanse joden die bezig zijn aan een 'herovering' van hun joodse identiteit waaraan in hun familiekring lange tijd totaal voorbij is gegaan.

Onder de oprichters zijn de Amerikaanse bariton-zanger Ken Gould (35) die in Amsterdam woont en werkt en volgend jaar onder meer de Christus-rol in de Matthäus Passion zal vertolken en Wanya Felix Kruyer, een 42-jarige freelance wetenschapsjournaliste. Wanya had een joodse moeder die haar afkomst sinds de oorlog volledig heeft proberen te ontkennen en voor Ken gold dat jodendom gedefinieerd kon worden als 'geen grootouders hebben' omdat die allemaal vermoord zijn.

Gould en Kruyer willen echter toch joods leven. Jood zijn is “iets dat groter en dieper is dan jezelf”, zegt Wanya en Ken voegt eraan toe dat hij er trots op is weer voor zijn joods-zijn te durven uitkomen. Hoofdzaak is, zo merkt Wanya op, dat “we de breuk met het jodendom zoals de ouders die tot stand hebben gebracht, niet willen voortzetten, maar dat we onze joodse identiteit willen heroveren op een manier die bij onze generatie past. Wij hebben geen joodse schaamte meer en willen niet verder leven met het isolement van de geassimileerde families als die van mijn moeder. Juist door ons joods zijn te ontkennen, heeft ze me daar keihard met de neus opgedrukt.”

Het idee van het 'huis van vernieuwing' van Kruyer en Gould, die de voorzanger (chazzan) van de gemeente is, komt voort uit de Jewish Renewal-beweging in de VS. Tot voor kort was het huis van vernieuwing nog slechts een instelling 'in oprichting', maar sinds september is het een officieel samenwerkingsverband van mensen die zich bij andere joodse gemeenten niet thuisvoelen. In de statuten is als doelstelling geformuleerd een joodse gemeente voor te bereiden voor de uitoefening en beleving van de joodse religieuze beschaving.

In 1995 is al de eerste eredienst gehouden, vertelt Gould. “We doen dat iedere eerste vrijdagavond van de maand in een zaaltje in de Rode Hoed. De meeste bezoekers komen uit Amsterdam - uit de grachtengordel, maar een belangrijk deel ook ver daarbuiten.”

“Het is allemaal erg vrij”, aldus Wanya. “We zijn gewoon ergens aan begonnen en het loopt. Vrouwen en mannen, homo's en hetero's nemen op een gelijkwaardige manier deel aan de diensten. Mijn joodse identiteit heeft vooral in de VS vorm gekregen. In Nederland is alles erg klein. Alles bij elkaar geteld niet meer dan veertigduizend joden. Maar in de VS zijn woonbuurten met dat aantal. In Amerika heb je 5,9 miljoen joden. Veertig procent daarvan is 'reform', veertig procent 'conservative' en acht procent orthodox, onder wie de ultra-orthodoxen. Daar heb je veel meer keuze, in Nederland had ik dat niet. In de VS is op joods-religieus gebied bijna alles mogelijk, maar in Israel niet. Omdat we niet zionistisch zijn en niet orthodox, zijn we primair op Amerika georiënteerd.”