Lief en charmant muziektheater

Voorstelling: De Nietsfabriek van Judith Herzberg door Orkater. Muziek: Gerard Atema. Regie/decor: Evert van der Meulen. Met o.a.: Porgy Franssen, Ralph Wingens, Servaes Nelissen, Mouna Goeman Borgesius. Gezien: 11/10, Toneelschuur, Haarlem. Nog te zien: aldaar t/m 18/10, elders t/m 28/12.

Dichteres en toneelschrijfster Judith Herzberg is een meester in observeren. Het alledaagse is haar onderwerp, dat alleen al door haar aandacht ervoor steeds weer bijzonder blijkt. Het werk van Herzberg, aan wie onlangs nog de P.C. Hooft-prijs werd toegekend, is op een verfrissende en verrassende manier ideeënloos; vooral in haar poëzie is de reflectie afwezig of zeer impliciet. Ze kijkt en registreert zonder zich te bekommeren om betekenissen, zelfs in voor haar toch zo beladen, want over de holocaust handelende, toneelstukken Leedvermaak en Rijgdraad.

Haar nieuwe toneelstuk De Nietsfabriek, een aantal jaren geleden geschreven voor haar kleinkinderen, is wat dit betreft een uitzondering. Uitgangspunt is de ad absurdum doorgevoerde gedachte dat er grenzen zijn (of zouden moeten zijn) aan productie en consumptie. In het stuk, dat alle trekken heeft van een sprookje, wordt een fabriek gesloten omdat er genoeg asbakken in de wereld blijken te zijn.

De arbeiders slaan de handen ineen en besluiten hun werkplek open te houden. Ze gaan in het vervolg niets produceren. Dat niets kan alles zijn, zoals een van de arbeiders filosofisch vaststelt: wat is immers het verschil tussen 'het niet maken van asbakken en vuilniszakken?'. 'Of ladenkasten met vakken?' vult een ander aan. 'Of geborduurde mannenpakken?'

Herzberg werkt haar groen-politieke uitgangspunt op een vermakelijke, bij vlagen aan Annie M.G. Schmidt herinnerende wijze uit, losjes op rijm, met een miniem plotje, kinderlijk en zonder pretenties. Haar voor jong en oud geschikte stuk heeft iets niemandallerigs en had wellicht een wat dwingender moraal kunnen hebben, maar de lievigheid en de charme overheersen.

Regisseur en decorontwerper Evert van der Meulen doet die kwaliteit alle recht in de muziektheater-produktie, die Orkater in samenwerking met componist Gerard Atema van De Nietsfabriek maakte. Zijn geanimeerde decor herbergt kolderieke verrassingen - variërend van een uitklapbaar tapijt tot een multifunctionele lopende band-machine - en zijn enscenering is misschien nog het best omschreven als een reeks plaatjes uit een striptekening. De in lichtelijk groteske kostuums gestoken acteurs zingen en zeggen hun teksten beurtelings en barsten op Atema's door acht musici live uitgevoerde muziek regelmatig in samenzang uit. Door hun ongepolijste zangstemmen in combinatie met het maatschappelijk-politieke onderwerp ontstaat er zowaar iets als een ouderwetse Brecht-voorstelling, waarin de eindelijk weer eens optredende, prettig-onaangepaste acteur Ralph Wingens uitstekend op zijn plaats is.