'Theoretisch' grootste telescoop ter wereld in gebruik

Afgelopen woensdag werd op Mount Fowlkes, een tweeduizend meter hoge top in het Davisgebergte in West-Texas, de grootste telescoop ter wereld in gebruik genomen. Het instrument is genoemd naar William P. Hobby, hoogleraar en voormalig vice-gouverneur van Texas, en Robert E. Eberly, bankier en belangrijk ondersteuner van onder andere de Pennsylvania State University.

Deze universiteit maakt tezamen met de universiteit van Texas in Austin, de Stanford-universiteit, de Georg-August-universiteit in Göttingen en de Ludwig-Maximillians-universiteit in München deel uit van het consortium van vijf instituten dat de telescoop heeft gefinancierd.

De telescoop heeft een unieke opstelling. Het hart van het instrument is een spiegel van elf meter diameter, die uit 91 segmenten bestaat. Deze spiegel maakt een hoek van 55ationale met de horizon en kan tijdens het waarnemen alleen in horizontale richting (van oost naar west) draaien. Boven de hoofdspiegel bevindt zich een kooi met hulp-optiek, de zogeheten tracker, die zich over een bepaalde hoek in verticale richting kan verplaatsen en hiermee deels de functie van hoogte-as vervult. De combinatie van deze twee bewegingen maakt dat een hemellichaam gedurende een periode van twee uur kan worden gevolgd en dat in de loop van het jaar 70 procent van de (noordelijke) hemel kan worden waargenomen.

Dank zij de relatief eenvoudige opstelling, en het gebruik van in massaproductie gemaakte, spiegelsegmenten, heeft de Hobby-Eberly Telescope (HET) slechts 13,5 miljoen dollar gekost, ongeveer een vijfde van de prijs van andere telescopen van deze grootte-klasse. De vaste, scheve stand van de spiegel heeft echter wel als consequentie dat tijdens waarnemingen niet het gehele oppervlak kan worden benut, waardoor de telescoop in de praktijk de op één na grootste telescoop ter wereld blijft. De meest lichtsterke telescopen zijn nog steeds de twee Keck-telescopen op Hawaii, die een diameter van tien meter hebben.

De optische kwaliteit en de volgnauwkeurigheid van de HET zijn wat minder dan die van een 'klassiek' opgestelde telescoop die rond twee assen draait. Dat is in dit geval echter geen bezwaar, omdat de telescoop geen fotografische opnamen zal maken. De HET is ontworpen voor slechts één doel: het registreren van het spectrum van hemellichamen. In de moderne sterrenkunde is een groeiende behoefte aan dit soort informatie over grote aantallen objecten, bijvoorbeeld in het kader van de speurtocht naar planeten bij andere sterren, de ware aard van de donkere materie in het heelal en het ontstaan van sterrenstelsels en quasars.