'Amerika wil niet de grote olifant zijn'

Bill Richardson, Amerikaans ambassadeur bij de Verenigde Naties, wil de “geloofwaardigheid” van de VS herstellen, de schuld aan de VN aflossen en de organisatie hervormen.

NEW YORK, 11 OKT. Omzwermd door medewerkers en lijfwachten beent Bill Richardson (49), Amerikaans ambassadeur bij de VN, naar zijn kantoortje bij de zaal van de Veiligheidsraad. Terwijl één assistent op hem inpraat, duwt een ander hem nog gauw een rapport in handen. Knikkend, bladerend en ambassadeurs groetend (“Hello my friend”) vertraagt hij geen moment. Binnen een half uur moet hij alweer de V-raad voorzitten. Richardson, een brede gestalte met Mexicaans bloed van moederskant, kan dezer dagen geen tijd vermorsen. De VN verkeren in een cruciale fase: zij beslissen de komende weken over hervormingen, afbetaling van de Amerikaanse schuld en verlaging van de Amerikaanse contributie.

Richardson onderhandelt met de andere lidstaten om steun te krijgen en met zijn Congres, dat werkt aan een compromis over de schuld. Tussendoor reist hij op en neer naar het Witte Huis voor de zittingen van president Clintons kabinet, waarvan hij lid is. “Ik schipper voortdurend in het midden om er zeker van te zijn dat alle belangen worden behartigd”, zegt Richardson even later in het kantoortje van de V-raad-voorzitter.

Tot vorig jaar was de opvolger van Madeleine Albright, die nu minister van Buitenlandse Zaken is, een prominent lid van het Huis van Afgevaardigden en voerde hij gevoelige missies uit voor Clinton. Hij onderhandelde met Saddam Hussein, Fidel Castro en Noordkoreaanse leiders over vrijlating van Amerikanen. Dit jaar bracht hij in Afrika de Zaïrese rivalen Kabila en Mobutu bijeen. Hij is een rijzende ster bij de Democraten, genoemd als mogelijke running mate van presidentskandidaat Al Gore.

U bent 'hispanic' en komt uit een van de meest multi-etnische staten, New Mexico. Hoe beïnvloedt dit uw handelen?

“Het is een groot plusplunt. Het staat mij toe andere culturen te waarderen. Ik spreek een andere taal. Ik heb een staat vertegenwoordigd die vele multi-etnische problemen heeft. Dat maakt me een betere onderhandelaar maar ook meer cultureel bewust jegens andere landen en hun problemen. Behorend tot een minderheid heb ik een speciale sympathie voor de Derde Wereld, vooral Latijns Amerika, Afrika en Azië. Ik hoop te worden herinnerd als een brug tussen de VS en de Derde Wereld.”

Bent u een activist gedreven door idealisme of een politieke pragmaticus?

“Een combinatie van beide. Ik heb idealistische neigingen, ik geloof sterk in de rechten van de mens, democratie en de rechtsstaat. Maar ik ben ook een politieke pragmaticus, een politicus. Toen ik in het Congres zat móést ik herkozen worden. Bij de VN móét ik stemmen hebben van de 184 andere landen. Ik moet bereid zijn om compromissen te sluiten, om mijn doel te bereiken.”

Iemand die onderhandelt met Saddam, Castro, Kabila en Mobutu lijkt vooral een pragmatische diplomaat.

Zoekend naar woorden: “Ik aarzel niet om te zeggen dat ik soms al te pragmatisch word. Soms word ik ervan beschuldigd principes te schenden, maar dat is niet zo. Als ik onderhandel met Saddam, Castro of de Noordkoreanen, en ik kan - ook al hebben we grote ideologische verschillen - een gegijzelde vrij krijgen, is dat een belangrijke humanitaire stap.”

Wat is uw belangrijkste taak bij de VN?

“Amerika's geloofwaardigheid herstellen. We hebben onze schulden niet betaald. We onderhandelen nu met het Congres om dat in orde te maken.

Voorts probeer ik hervormingen door te drukken. De VN zijn een sterke en goede organisatie, maar zij moeten zichzelf beter besturen, met minder mensen en efficiënter. Onder leiding van secretaris-generaal Kofi Annan gebeurt dat nu. Ten slotte is het erg belangrijk dat de VS beter met andere landen samenwerken en weer een actieve speler bij de VN worden. We hebben af en toe het imago van een eenzame supermacht die zichzelf een weg baant.''

Uw regering steunt het hervormingsplan van Annan, maar Niet-gebonden landen menen dat het ontworpen is voor Westerse doeleinden en zien hem als een vertegenwoordiger van Washington. Annan moet toveren, wil hij zijn plan als één pakket kunnen doorvoeren.

“Annan is een superieure politicus. Behalve dat hij gevoelig is voor de VN en de moraal hersteld heeft, is hij ook een taaie, agressieve en hard werkende politieke persoonlijkheid. Als Afrikaan heeft hij de steun van veel Afrikaanse landen, maar hij is ook acceptabel voor de Westerse landen, wegens zijn wil om te hervormen. Wij geloven dat de ontwikkelingslanden ervan overtuigd zullen raken dat hervormingen in hun belang zijn. Als wij door een beter functionerende VN bijvoorbeeld sneller en doelmatiger met de vluchtelingencrisis rond de Grote Meren in Afrika kunnen omgaan, zullen zij dat wel begrijpen.”

Volgens Niet-gebonden landen is een groot obstakel voor hervormingen de Amerikaanse schuld aan de VN - 1,5 miljard dollar volgens de VN, 1 miljard dollar volgens de VS. Schaamt u zich als ambassadeur dat uw land zijn wettelijke verplichtingen niet nakomt om contributie betalen?

“Persoonlijk ben ik zeer teleurgesteld dat wij nalatig zijn geweest. Wij zijn onze verplichtingen de afgelopen vijf jaar niet nagekomen. Dat heeft ons imago geschaad. Maar vergeet niet, dit is een politieke kwestie. Het Congres verweet de VN onvoldoende aan hervormingen te doen. We hebben een zeer gevoelige periode in ons politieke systeem beleefd: ons Congres kreeg isolationistische neigingen. Dat is aan het veranderen. Ik ben er erg trots op dat senator Jesse Helms [de Republikeinse voorzitter van de Senaatscommissie voor Buitenlandse Betrekkingen] nu met ons meewerkt de schuld te betalen. Hij is een tegenstander van de VN geweest. Maar nu gelooft hij in ons nationale belang dat we geen vijandige relatie met de VN moeten hebben. De meeste Republikeinen steunen Annan.

“Tegen het eind van dit jaar zullen regering en Congres een overeenkomst hebben om de schuld af te betalen. Over een periode van drie jaar zullen we de schuld van een miljard dollar hebben afgelost.”

Vooral de Republikeinen koppelen de afbetaling aan criteria zoals drastische hervormingen en minder contributie.

“In zijn algemeenheid zijn we het eens met de Republikeinse en Democratische leiders die nu samenwerken aan een wet. De criteria in het wetsvoorstel zijn niet zo drastisch. De moeilijkste en meest controversiële is de bepaling dat de VS hun contributie aan de VN van 25 naar 20 procent verlagen. Hierover bestaat bij de lidstaten verontwaardiging, en die proberen we weg te nemen. We leggen uit dat de VN niet afhankelijk moeten zijn van slechts één land, dat de meerderheid van de aanslagen betaalt.

Deze kwestie ziet er nu niet goed uit.

Maar ik hoop dat we tegen het eind van het jaar een oplossing hebben.''

Veel diplomaten vinden dat de VS de VN chanteren door hervormingen en contributieverlaging te eisen in ruil voor schuldafbetaling.

“Het is geen chantage. Wij zeggen niet take it or leave it, we onderhandelen met lidstaten en consulteren hen over hun zorgen. Er is wel een zekere onbuigzaamheid in de benadering van het Congres. We proberen die te verzachten.”

Soms krijg je de indruk dat de Republikeinen de VN leiden.

“De politieke realiteit is dat wij een Congres hebben, dat door de Republikeinen wordt gedomineerd.”

Senator Helms opperde vorig jaar de VN op te heffen als zij zich niet hervormen.

Europeanen vragen zich af of je zo'n man serieus kunt nemen.

“Je moet hem serieus nemen, hij is zeer machtig.”

Bewijst het jarenlange bankroet van de VN niet dat de VS de organisatie kunnen verwaarlozen omdat ze heel vaak zonder de VN kunnen?

“De VN zijn heel belangrijk voor Amerika. Het is een van onze instrumenten in ons buitenlands beleid. Maar wij hebben ook andere: bilaterale en regionale instrumenten. We geloven bijvoorbeeld sterk in de NAVO.”

En unilaterale instrumenten, oftewel eenzijdig optreden.

“Absoluut. Als iets onze belangen aantast, zullen we zonodig eenzijdig optreden. Dat doet elke lidstaat. Maar wij hebben groot respect voor de VN.

Dankzij de VN konden we een coalitie bouwen tegen Irak [tijdens de Golfoorlog]. Dankzij de VN konden we dreigen met sancties tegen Noord-Korea zodat ze geen nucleaire installaties bouwden.

Dankzij de VN konden we met anderen samenwerken in Bosnië, in Haïti, Somalië, Mozambique.''

U noemt niet bepaald de meest succesvolle missies op.

“Er waren problemen in Somalië, maar in Bosnië begint het langzaam te werken. Okay, die missie ging van de VN naar de NAVO. Maar de betrokkenheid van de VN heeft eerder al veel mensenlevens gered.”

De VS worden nogal eens beschuldigd van 'arrogantie' en 'blind unilateralisme'.

Peinzend: “We zouden soms wat minder zichtbaar kunnen zijn, maar we zijn nu eenmaal een grote macht. We are there!

We proberen niet de grote olifant te zijn.

Maar het is duidelijk dat we daar niet altijd in slagen.''

Critici vermoeden dat Amerikaanse regeringsfunctionarissen er achter de schermen anders over denken.

“Ik neem deel aan elke belangrijke vergadering over buitenlands beleid, en dit is niet het geval. We proberen juist niet arrogant te zijn. Integendeel, we doen ons uiterste best om verdiensten te delen en open te staan.”

U heeft voorgesteld de V-raad uit te breiden met vijf permanente leden, Japan, Duitsland en drie nog te kiezen ontwikkelingslanden. Maar u liet open of zij vetorecht moeten krijgen.

“De kwestie van het veto moet een beslissing zijn van de hele VN. We willen de Derde Wereld onderdeel van de VN laten zijn. Wij hebben er nog geen positie over ingenomen. Want anders komen we arrogant over. Wat we ook doen, het is nooit goed.”

U bedreef in april en mei intensieve pendeldiplomatie in de crisis in Centraal-Afrika en onderhandelde met Kabila en Mobutu. U streefde naar een bredere coalitieregering in het voormalige Zaïre maar die is er niet gekomen omdat Kabila's beweging ADFL nu regeert. Bent u tevreden?

“Nee. Ik was verheugd een rol te kunnen spelen bij de vreedzame overgang van Mobutu naar Kabila. Samen met de Zuidafrikanen hebben we Kabila en Mobutu bij elkaar gekregen. Maar wij willen dat Kabila's regering meer doet aan democratie en mensenrechten, en het team van de VN toestaat de beschuldigingen van massamoorden te onderzoeken.”

Kabila heeft u bedrogen. Hij heeft u beloofd mee te werken aan dat onderzoek maar doet dat vervolgens niet.

“Er is een gebrek aan medewerking, maar wij geven nog niet op. Ik heb gisteren een half uur met hem gepraat. Wij proberen hem nog een keer onder druk te zetten. Ik voel me nog niet bedrogen, maar het komt wel in de buurt.”

Is Kabila een nieuwe dictator?

“Hij heeft die neigingen, maar diep van binnen heeft hij ook de potentie een goede leider te zijn. Hij heeft binnen twee jaar verkiezingen beloofd, een kabinet gevormd dat een brede basis heeft en hij bestrijdt corruptie.”

Aan het begin sprak u over uw idealen.

Voelt u zich soms niet gevangen in het raamwerk van de Amerikaanse Realpolitik?

“Ik kan me erg goed vinden in het beleid van de regering-Clinton. De president heeft een duidelijke mening over handel in Latijns Amerika en ontwikkelingskwesties in Afrika. Hij is sociaal-denkend. Hij wil meer aandacht besteden aan India en Pakistan. Hij vindt duidelijk dat Amerika's grootste belangen liggen in Europa, onze traditionele bondgenoot, maar ook dat we meer aandacht moeten besteden aan de Derde Wereld.”

Zijn secretaresse komt melden dat de zitting van de V-raad - over Georgië - begint. Richardson krijgt weer een stuk toegestopt. Lezend zwaait hij zijn bezoek uit.