'It's that man again...!'

Spectrum Citaten. Cd-rom voor Windows ƒ 79,95 Oxford Dictionary of Quotations & Modern Quotations. Cd-rom voor Windows ƒ 49,50

Een citatenboek heeft drie functies. Je moet een passend citaat kunnen vinden dat je nog niet kende. Je moet een citaat kunnen controleren dat je maar half onthouden hebt. En ten derde moet je er in kunnen bladeren 'ter lering ende vermaek'.

Ik schat dat deze laatste uitdrukking van Jacob Cats afkomstig is. Eens kijken in het Spectrum Citatenboek op cd-rom. Score: nul. Geen treffers voor de combinatie van 'lering' en 'vermaak'. 'Vermaek' bestaat niet eens. En dat is eigenlijk wel te verwachten. Want in het Spectrum Citatenboek, ooit op papier begonnen door de Dordtse dichter Cees Buddingh', staan vrijwel uitsluitend 'aforismen' geciteerd: een beetje wijsneuzig en zelden geestig. Onder 'lering' en 'vermaak' afzonderlijk vinden we zinsneden als: 'Het is heel voordelig uit de dwaasheden van anderen lering te trekken' - Plinius de Oudere. Of: 'Een reden waarom ik niet drink, is dat ik het wil weten wanneer ik me vermaak' - Nancy Witcher 'viscountess' Astor.

Een groot voordeel van de zoekfuncties op een cd-rom is dat je snel volkomen zeker weet dat er niet op staat wat je zoekt. De programmatuur van de Spectrumschijf moge nogal traag zijn, je kunt redelijk handig zoeken op (combinaties van) losse woorden, op enigszins oubollige maar niet onpraktische onderwerpsrubrieken als 'Over buik en maag, kortom: eten!', en op auteursnaam. En alleraardigst is dat bij de auteurs biografische gegevens worden gegeven. Zo blijkt burggravin (want zo heet die titel in het Nederlands) Astor een conservatieve Britse politica uit het begin van deze eeuw.

Die biografische gegevens zijn het enige waarin de Spectrumcitatenschijf (behalve in de veel hogere prijs) veruit superieur is aan de cd-romversie van de Oxford Dictionary of Quotations & Modern Quotations. Want aan biografische gegevens doet de Oxfordschijf niet. Maar de bronvermelding is er veel beter. De herkomst wordt tot op de bladzijde of paragraaf nauwkeurig gegeven. En sterker nog: indien van toepassing wordt het citaat ook in de originele taal gegeven. Optimumque est, ut volgo dixere, aliena insania frui, blijkt Plinius de Oudere dus opeens gezegd te hebben (Historia Naturalis bk. 18, sect. 31). Door het ut vulgo dixere ('zoals gemeenlijk wordt gezegd') klinken zijn woorden dan toch cynischer dan in de vlakke Spectrumvertaling. En met frui kan hij zelfs bedoeld hebben 'te genieten van de dwaasheden van anderen'.

De Oxfordschijf, waarin twee citatenboeken (het algemene en het 'moderne') zijn samengevoegd, heeft geen onderwerpsrubrieken. Maar ze heeft weer wel een betere zoekfunctie waarmee je ook woorden kunt uitsluiten en naar het ene woord of het andere kunt laten zoeken. Dat kan Spectrum niet. Verder werken de losse vensters van Oxford veel prettiger dan het ene strakke scherm van Spectrum. Ik heb ook sterk de indruk dat Oxford veel meer citaten heeft: 22.500 quotations in totaal (al zitten daar wel dubbele bij uit het algemene boek en de Modern Quotations). Spectrum geeft geen totaal aantal, maar telt in ieder geval ook dubbelen, zoals: 'Wie met een span ezels ploegt, moet geduld hebben' dat een Arabisch èn een Zimbabwiaans spreekwoord blijkt te zijn.

De opzet van de Oxford-quotations is veel ruimer dan van de Spectrumcitaten. Op de Spectrumschijf staat van Adolf Hitler slechts het aforisme 'De grote massa valt sneller voor een grote leugen dan voor een kleine'. Over hem is er slechts een citaat van Nico Scheepmaker - dat Hitler blij mocht zijn dat er toen nog geen televisie was. Oxford daarentegen geeft Hitler zes waarlijk historische quotes, zoals Brennt Paris? (25 augustus 1944). En over hem onder meer een citaat uit de Daily Express van 2 mei 1939: 'It's that man again...! At the head of a cavalcade of seven black motor cars Hitler swept out of his Berlin Chancellery last night on a mystery journey'. Ooit komt het moment dat je zó'n citaat zoekt.