Het lieve roomse inrichtingsleven

Cees Willemsen: Van God los. Geschiedenis van de psychiatrische inrichting Sint-Antonius, 1902-1967. De Geus, 384 blz. ƒ 59,90

Dat het er in de psychiatrie soms erg rustig aan toe kan gaan bewijst de geschiedenis van de psychiatrische inrichting Sint-Antonius in Leur, waarover Cees Willemsen onlangs een bijzonder aardig boek geschreven heeft. Van God los. Geschiedenis van de psychiatrische inrichting Sint-Antonius 1902-1967 is met liefde uitgegeven en prachtig geïllustreerd. Aan de gehele compositie is te merken dat men diep in de buidel heeft getast. In 1967 ging Sint-Antonius, in de regio Breda/Etten-Leur ook wel bekend als 'Lieve Leurtje', op in de Stichting Het Hooghuys.

Van God los levert op het eerste gezicht een uniek tijdsbeeld op van het rooms-katholieke inrichtingsleven in West-Brabant vanaf het begin van deze eeuw. Door een scherpere bril gezien overstijgt het boek echter nauwelijks het niveau van een gelegenheidsboek. Zo laat Willemsen in het midden of de geschiedenis van Sint-Antonius exemplarisch is voor wat er in dezelfde periode in andere inrichtingen met dezelfde signatuur gebeurde en hoe de invloed van de congregaties elders was. Ook verzuimt de schrijver een vergelijking met andere gestichten in het buitenland te trekken. Dat neemt niet weg dat er voor de fervente liefhebber van de geschiedenis van de psychiatrie een hoop valt te genieten.

Willemsen, die afkomstig is uit Breda, werkte in het begin van de jaren zeventig zelf twee jaar als leerling-verpleegkundige in Leur. Na een heftig conflict werd hij ontslagen. Vervolgens studeerde hij geschiedenis. Ruim twintig jaar na zijn ontslag kreeg hij volledig carte blanche van zijn vroegere werkgever om onderzoek te doen naar de geschiedenis van Leur. Wat het meest treft is de grote bewondering die Willemsen koestert voor het schier onbaatzuchtige werk van de nonnen. Over de artsen is hij aanmerkelijk minder positief. De beschrijving van wat er omging in de hoofden van de patiënten en wat zij precies beleefden is pover. Het dagelijkse reilen en zeilen compleet met kuiperijen in de katholieke inrichtingswereld komt veel beter uit de verf.

De titel Van God los betekent zoveel als 'getikt' en is de weerspiegeling van het secularisatieproces, waarin religieuzen door leken werden vervangen. Tevens verwijst de titel naar de problematiek van de moderne mens die zijn geloof en zijn vertrouwde referentiekader is kwijtgeraakt. Van God los demonstreert de ontwikkeling van de 'kloosterpsychiatrie' waarin de patiënten zich samen met de religieuzen aan de gelofte van gehoorzaamheid, armoede en kuisheid moesten houden, naar een tijd waarin meer biologisch gerichte behandelingen van patiënten in zwang raakten, zoals elektroshocktherapie en psychofarmaca. Door dat laatste kwamen de zusters voor hun gevoel echter steeds verder van de patiënten af te staan.

In de tweede helft van de jaren zestig veranderde het uiterlijk van Sint-Antonius enorm. Er kwamen nieuwe gezichten en nieuwe ideeën. Toch voltrokken de veranderingen zich eerder sluipender- dan schoksgewijs, wat volgens Willemsen veroorzaakt werd door de paternalistische leiding die het personeel bijvoorbeeld pas twee jaar later officieel inlichtte over de oprichting van de Stichting Het Hooghuys.

Opmerkelijk is de tragische rol die geneesheer-directeur Kok speelde, een van de artsen die het mikpunt vormen van de schrijver. Kok zou ten onrechte in de patiënten-dossiers de prognose van de ziekte onvermeld hebben gelaten. Deze kritiek snijdt geen hout. Elke clinicus weet immers hoe onmogelijk het geven van een juiste prognose is. Jacobus Maria Kok was 31 jaar oud toen men hem in 1931 tot geneesheer-directeur van Sint-Antonius benoemde. Hij werkte halve dagen in Leur, waardoor hij genoeg tijd over hield voor zijn vrijgevestigde praktijk als zenuwarts in Breda. Het is de vraag in hoeverre je Kok als psychoanalyticus kunt zien. Hij was geïnteresseerd in de psychoanalyse, die voor katholieken verwerpelijk werd geacht. Maar zijn psychoanalytische belangstelling blijkt niet uit zijn dossiers. Toch stond er volgens zijn kinderen een divan in Koks privé-praktijk. Overigens stemde Kok niet katholiek, maar liberaal.

Hoe de verzetsman Kok de voormalige kamparts Klomp van het concentratiekamp in Amersfoort ooit heeft kunnen aannemen, is op het eerste oog moeilijk te begrijpen. De 40-jarige Klomp kwam in 1948 regelrecht uit de gevangenis, toen hem na drieënhalfjaar celstraf amnestie werd verleend. Het feit dat Kok in de zomer van 1947 een hersenbloeding kreeg verklaart diens handelwijze ten dele. Door Klomp in dienst te nemen, hoopte Kok zijn leven als directeur in Leur te kunnen rekken. Hij meende bij Klomp op een loyale houding te kunnen rekenen. Niet onbelangrijk lijkt me Koks vergevingsgezindheid jegens lieden die in de oorlog 'fout' waren geweest. In kringen van het voormalige verzet stonden de eerste reclasseerders op, merkt Willemsen terecht op. De grootste revanchisten na de oorlog waren in de oorlog meestal geen helden geweest.

In 1950 was Kok een wrak. Maar veel eerder had het bestuur hem al laten vallen. De Leidse hoogleraar psychiatrie Carp achtte Kok niet langer in staat zijn functie als geneesheer-directeur uit te oefenen. Twintig jaar na zijn vertrek werden Koks ideeën weer opgepikt: gemengde verpleging van mannen en vrouwen in kleine gemeenschappen, de bevrijding van de psychiatrische patiënt uit zijn isolement en de toepassing van diverse vormen van psychotherapie.

Hoe de samenwerking tussen psychiater en clerus verliep, illustreert de ziektegeschiedenis van de 27-jarige vrouw die op 19 augustus 1936 door de plaatselijke pastoor (en dus niet door haar huisarts) werd verwezen. Deze schreef aan Kok dat zij tijdens een eventuele opname leiding nodig had van de rector van Sint-Antonius omdat ze bizarre afwijkingen had op seksueel-religieus gebied. Zij had moeite met biechten, was angstig en leed aan gewichtsverlies. Volgens de pastoor was de vrouw een geval van hysterie. Kok stelde echter de diagnose psychastenie en later schizofrenie met een biechtobsessie. Haar enige 'vergrijp' was dat zij ooit met een jongen zou hebben gelopen die reeds getrouwd was of al een ander had. Ze kon dit soort geschiedenissen uit haar jeugd maar beter laten rusten, vond Kok. Later onderging zij een cardiazol-shocktherapie die vooral werd toegepast bij patiënten met schizofrenie. Zij was panisch voor deze injecties.

Het slot van het boek is als uit een scenario van reality tv. Op 23 juni 1966 omstreeks het middaguur legde een felle uitslaande brand de kapel in een uur tijd volledig in de as. De patiënten en de verpleegsters hielpen mee om de belangrijkste kostbaarheden uit de kapel te redden. De directie reageerde laconiek. Op de plaats van het vroegere godshuis kwam een verpleegstersflat met een kleine kapel.

De foto van de religieuze, waarmee het boek afsluit, met op de achtergrond de brandweerspuit op de kapel, is symbolisch voor de steeds verder voortschrijdende secularisatie en de nieuwe ontwikkelingen in de psychiaterie. De zuster probeert te redden wat er te redden valt. Maar de kapelbrand werkte als katalysator van nieuwe ideeën. Zo onopvallend en ingetogen als 'Lieve Leurtje' in de beschreven periode was, zo modern en vernieuwend zou het latere Hooghuys worden. Zo werd de meest ouderwetse inrichting uit de jaren vijftig na 1967 de meest progressieve, schrijft Willemsen. Dat maakt nieuwsgierig naar het tweede deel.