Echt gebeurd

Van de Russische fotograaf Jevgeni Chaldej - of moeten we zeggen: Sovjet-fotograaf? - die begin deze week is gestorven, staan twee foto's me in het geheugen gegrift. De legendarische natuurlijk, en die van een Hongaars gezin, gemaakt in een park op de ochtend nadat het Rode Leger de stad had veroverd.

Dit gezin had met de Duitsers gecollaboreerd, en daarom geen illusies over de toekomst. Op die wintermorgen in 1945 hebben ze zich 'op hun zondags' aangekleed, vader heeft zijn pistool meegenomen, vrouw en kinderen en zichzelf doodgeschoten en daarna is Chaldej langs gekomen en heeft dit einde van de oorlog vastgelegd. Van de geschiedenis der doden weten we niets. Misschien is de vader een profiteur geweest, een meeloper, of een schurk. Voor wie nu naar hun einde van 52 jaar geleden kijkt, verpersoonlijken ze ongeacht hun persoonlijke geschiedenis mèt de fotograaf het einde van het tijdvak, in voltooide nederlaag en overwinning.

De legendarische foto, waarop een soldaat de rode vlag op de Rijksdag hijst, heeft zijn eigen geschiedenis. Ik heb er deze week drie versies van gelezen. De vierde komt uit de kleine katalogus bij een tentoonstelling van zijn werk, het vorig jaar gehouden in het Museum voor fotografie in New York. Chaldei wilde deze foto maken, maar in Berlijn was geen rode vlag te vinden. Hij is toen naar Moskou gevlogen en naar een bevriende kleermaker gegaan. Die had nog een rood tafelkleed. Sikkels en hamers waren in voorraad. De kleermaker heeft het gereedschap erop genaaid. Chaldei terug naar Berlijn. Hij heeft een paar Sovjet-soldaten die bij de Rijksdag rondhingen gerecruteerd, toen zes foto's gemaakt, afgedrukt, de beste van een aantal retouches voorzien, en dit is de historische foto die bij zijn dood weer in alle kranten staat afgedrukt.

Is dat wel een historische foto? Niet een geënsceneerde? Dat is in dit geval een vraag die niet terzake doet. Door deze enscenering heeft hij de werkelijkheid van toen in haar scherpste concentratie afgebeeld. Zo wàs het toen; zo zag in het algemeen een veroverde stad er toen uit, en dit was de bezegeling van de nederlaag: de rode vlag op de Rijksdag. De foto uit Boedapest is een foto die ook door anderen gemaakt had kunnen worden. Deze foto van Chaldei is meer dan een foto: een kunstwerk.

Zo zijn er meer die in hun historische betekenis legendarisch zijn: de half verbrande kinderen die over het landweggetje in Vietnam lopen; de dodelijk getroffen soldaat van Robert Capa in de Spaanse burgeroorlog; de Amerikaanse soldaten die de Stars and Stripes op Iwo Jima planten; het beeld van Christus dat ondersteboven van een Belgische kerktorenspits hangt, in de Eerste Wereldoorlog. En wat de vaderlandse geschiedenis aangaat: de foto waarop een Nederlandse officier met de witte vlag op weg is naar de Duitse bevelhebber. Het is de brug over de Koningshaven, Rotterdam. Op de achtergrond brandt de stad. De foto's uit Vietnam, Rotterdam en België zullen geen enscenering of retouche nodig hebben gehad. Over die van de Spaanse burgerorlog en Iwo Jima lopen geruchten; misschien later in omloop gebracht. Maar doet dat afbreuk aan de historische betekenis?

Ook deze week is bekend geworden dat de kinderen tegenwoordig nog maar een matige belangstelling hebben voor de vaderlandse geschiedenis. Zelfs 46 procent blijkt het helemaal niet meer te kunnen schelen wat er vroeger is gebeurd. Is dat ernstig? In ieder geval: het onderwijs in de geschiedenis begint met plaatjes. Hoe zouden we ons de Vader des Vaderlands herinneren als we niet het plaatje hadden waarop hij de trap afkomt, en dan in een schemerige bocht Balthasar Gerards tevoorschijn springt en zijn schot lost? Daarna leer je gemakkelijker het 'Ayez pitié de moi et de mon pauvre peuple.' Alle veldtochten van Napoleon worden begrijpelijker als je de gravure gezien hebt waarop die oude dragonder van het Grote Leger in zijn laatste ogenblikken is afgebeeld. Hij heeft een houten been, draagt nog altijd zijn uniform. Voor de dood hem grijpt, ziet hij in een schim de Keizer te paard voorbij rijden. Hij roept: 'Vive l'Empéreur!' en geeft de geest.

Foto's, denken we, zijn getrouwer aan de waarheid: 'echt gebeurd'. Er zijn foto's en andere plaatjes die misschien minder echt gebeurd zijn dan we daaronder verstaan en die toch de waarheid van toen het zuiverst weergeven. Zo'n foto is die van Chaldei: de soldaat van het Rode Leger die de Sikkel en Hamer op het dak van de Rijksdag hijst.