Amerikaanse pers reageert verdeeld; Van Hove's rauwe regie in New York

De Belgische regisseur Ivo van Hove regisseerde in New York More Stateley Mansions, Eugene O'Neills onvoltooide toneelstuk. Zijn rauwe regie van dit vechtstuk oogstte lof én kritiek in de New-Yorkse pers.

T/m 26 okt., di-zo. New York Theater Workshop. 79 East 4th Street, New York. Tel.:00-1-212-460.5475.

NEW YORK, 9 OKT. Ivo van Hove schrijft geschiedenis in de Newyorkse theaterwereld. Een stuk van de grote Amerikaanse toneelschrijver Eugene O'Neill dat dertig jaar geleden voor het laatst in New York te zien was, is daar nu in een regie van Van Hove in première gegaan. De regisseur van het Zuidelijk Toneel en artistiek leider van het Holland Festival toont het Amerikaanse publiek de knetterende spanning van het onvoltooide More Stately Mansions, dat in 1994 als Rijkemanshuis in Nederland gespeeld werd door het Zuidelijk Toneel, eveneens met Van Hove als regisseur.

Het stuk, dat in 1967 op Broadway flopte met Ingrid Bergman in een van de hoofdrollen, heeft een troebele voorgeschiedenis. Niet alleen heeft O'Neill (1888-1953) het niet afgemaakt, hij heeft ook uitdrukkelijk bepaald dat het niet opgevoerd mocht worden. “Onvoltooid werk. Dit manuscript moet als ik overlijd vernietigd worden!”, stond op het voorblad getypt. Hij wilde niet dat iemand anders zijn stempel op zijn onafgemaakte werk zou drukken.

Maar O'Neills weduwe sloeg zijn aanwijzingen in de wind. Ze stond eind jaren vijftig toe dat de Zweedse theaterdirecteur Karl Ragnar Gierow de ruwe en wijdlopige kladversie van O'Neill drastisch inkortte tot een stuk van zo'n viereneenhalf uur. De voorstelling van Van Hove is op Gierows adaptatie gebaseerd, maar nog een uur verder ingekort.

De vraag of het moreel wel te verantwoorden is de uitdrukkelijke wens van een auteur zo volkomen in de wind te slaan is ondanks het verstrijken van de tijd blijven knagen. O'Neills biografen, Arthur en Barbara Gelb, vinden dat de kladversie van het stuk met rust gelaten moet worden. Geleerden mogen er op studeren wat ze willen, betogen zij, maar niemand moet zich verbeelden een O'Neill te kunnen afmaken. Een essay waarin ze die opvatting uiteenzetten, is ruimhartig opgenomen in het programmaboekje van de uitvoering van Van Hove.

Maar gelukkig hebben Van Hove en zijn fenomenale Amerikaanse acteurs (Tim Hopper als Simon, Jenny Bacon als Sara en Joan MacIntosh als moeder Deborah) zich het stuk toch toegeëigend en er een enerverende voorstelling van gemaakt. Het verhaal van de man die verscheurd wordt door zijn gevoelens voor zijn vrouw en zijn moeder - die hij om beurten haat en begeert - zwiept heen en weer tussen gloeiende hartstocht en ijzige afstandelijkheid, tussen krijsende wanhoop en koddige baby-praat. Het is theater uit alle macht, zoals Van Hove dat maakt: heel fysiek, zonder reserves, alles-op-alles. In hun voortdurende conflicten sleuren de personages niet alleen elkaar naar de rand van de afgrond, ook van zichzelf laten ze niets over dan een meelijwekkend hoopje emotionele gruzelementen, die nooit meer aan elkaar te lijmen zijn.

De directeur van de New York Theatre Workshop, een klein theater in de East Village dat nieuwe en provocerende vormen van theater brengt, nodigde Van Hove uit. De Amerikaan was in 1995 met een uitwisselingsproject in Amsterdam, om Nederlandse en Vlaamse toneelvoorstellingen te zien. In het Theaterinstituut zag hij video's van Rijkemanshuis en ander werk van Van Hove, waarna hij hem voorstelde om het stuk in New York te komen regisseren. In het sobere, kleine zaaltje van de Theatre Workshop, waar in 1995 de succesvolle musical Rent zijn eerste uitvoeringen beleefde, komt het rauwe en van alle franje ontdane vechtstuk van O'Neill, Gierow en Van Hove (in fraai gestileerde, strenge decors van Jan Versweyveld) heel goed tot zijn recht.

De Newyorkse toneelcritici hebben de voorstelling, die sterk gebaseerd is op de uitvoering drie jaar geleden in Nederland, gemengd ontvangen. The New York Times, die zondag alvast een voorbeschouwing aan het stuk had gewijd, sabelde het gisteren in een bespreking van een halve pagina neer. Het ontbrak aan theatrale brille, aldus de recensent, het leek allemaal teveel op oefeningen uit de acteerklas en er zat geen muzikaliteit in. Een grappig, naakt paringsballet van Sara en Simon noemt de krant alleen “uit gymnastisch oogpunt indrukwekkend”.

The Village Voice is genuanceerder, al vindt het weekblad het stuk meer intrigerend dat overtuigend. Maar de Daily News en New York Post zijn allebei positief. “Zie het en verbaas u”, raadt de laatste krant haar lezers aan.