Che held van oud en nieuw verzet

Met groot vertoon wordt vandaag op Cuba de dood herdacht van de revolutionaire held Che Guevara. Ook voor de Cubaanse jongeren is Che een symbool: dat van verzet tegen een verdord regime.

HAVANA/MEXICO-STAD, 8 OKT. “Hij zou trots op me zijn”, zei de zeventienjarige kleinzoon van Che Guevara een paar jaar geleden. Een Amerikaanse schrijver vroeg Canek Guevara wat zijn opa zou denken over de dissidente opvattingen die zijn oudste kleinzoon over het Cuba verkondigt. Een “hopeloos land”, “je mag hier niets”, en “de revolutie ligt in duigen”. De tiener wilde geen revolutionaire held worden, maar hard-rock muzikant. “Mijn opa was een rebel. Hij zou het nooit hebben goedgevonden wat er van deze revolutie geworden is.”

Inmiddels woont Canek Guevara met zijn rock-band in Mexico. En op Cuba is het leven weer vijf jaar verder. Het land zucht en kreunt onder de economische crisis. De winkels zijn leeg. Tractors zijn door ossen vervangen; auto's door fietsen. “En dat verkoopt Fidel dan als vooruitgang”, schampert Abel (17). Oorbelletje, gymschoenen, gescheurde spijkerbroek. Zijn outfit is die van alle jongeren ter wereld. En op zijn verwassen T-shirt prijkt de beeltenis van Che Guevara. “Omdat Che dit nooit zou hebben toegestaan”, antwoordt Abel op de vraag waarom nu juist híj zo'n T-shirt draagt.

Begin juni kreeg Fidel Castro een cadeau in de schoot geworpen. Uit Bolivia kwamen na bijna jaar dertig jaar de resten terug van de man die hij zelf tot Jezus van de Cubaanse revolutie had uitgeroepen. Ernesto 'Che' Guevara. Overal in Havana hangt nu weer de peinzende beeltenis van de jonge revolutionair. Castro laat nu een groot mausoleum voor hem bouwen. Vanaf vandaag is het een week lang Che-feest in Cuba. Maar kunnen de botten van zijn oude kameraad nog leven blazen in Castro's eigen sleets geraakte imago? Wat is de betekenis van Che nog op Cuba?

Samen met Abel en zijn vrienden zitten we op een muur van de boulevard van Havana. Het normale tijdverdrijf van de Cubaanse jeugd. Hangen, meisjes, gekanker op Castro. “Tijdverlies”, zegt Abel over de prestigieuze kunstacademie die hij bezoekt. Geen pennen, geen papier. En als bent afgestudeerd is er geen werk. Nee, zegt Abel, hij is de praatjes van Castro moe. 'Opoffering', 'weerstand bieden', strijd en nog eens strijd. Reizen, muziek kopen, je eigen carrière kiezen. Dat is wat ze willen. “Mijn ouders hebben heel hard voor het communisme gewerkt”, zegt een vriend van Abel. Vrijwilligersbrigades, gezwoeg op het land. Hij waardeert wat ze deden. “Maar ik wil mijn eigen leven kiezen.”

En dan toch Che Guevara vereren? De man die niet anders dan plicht en opoffering preekte. Neem de brief die Che aan zijn negenjarig dochtertje (de moeder van Canek) schreef toen hij in 1966 op zijn doodsmissie naar Bolivia vertrok. Alle jongeren van Cuba kennen de brief van school. 'Lieve Hildita', luidt de aanhef. Volgt een waslijst van geboden en plichten. Hilda moet vechten om de beste te worden op school én in haar revolutionaire houding. Goed gedrag, kameraadschap, en liefde voor de revolutie worden haar voorgeschreven. Pas dan volgt de vaderlijke knuffel. “Liefs, je pappa”.

De jongeren zwijgen en kijken naar de rode gloed van de zon boven de zee. “Weet je”, zegt Abel na een tijdje. “Ik zie Che als een held. Een idealist die is gestorven voor zijn ideeën.” Hij schudt een sigaret mijn pakje en steekt hem op. “Maar niet iedereen is zoals Che. Als iedereen zo was, zou het socialisme wel werken.”

Pagina 7: Dode legende kwam Castro beter uit dan levende Che

“We willen zijn zoals Che”, zingen de kinderen aan het eind van de schooldag. Ze zingen dat al dertig jaar op Cuba. Hoe was die Che dan, vraag ik een groep kinderen dat die middag het schooltje uitrent. “We houden van Che”, zegt een jongetje met een Amerikaanse baseballpet op zijn kroeskop. “Iedereen houdt van Che”, papegaait een meisje in haar verweerde schooluniform. En weg zijn ze weer.

Ook in het Che-museum wordt een mens niet veel wijzer. Een zaaltje vol met spullen. De stretcher waarop de dode Che werd vervoerd met bloedvlekken achter gewapend glas. Een lok van Che's baard, een stukje jas, en een halve sok “die de commandante droeg op het moment dat hij door het imperialisme werd vermoord”. Er zijn kopieën van CIA-documenten, en verder nog wat teksten. Vooral van Fidel: “We waren zeer bezorgd over de operatie in Bolivia. We hebben hem zo lang mogelijk van het plan proberen af te houden. Maar Che wilde gaan.”

Autoritair, depressief, koppig, arrogant en ongelofelijk narcistisch. Dat is de definitie die Jorge Castañeda van Che's karakter geeft. De Mexicaanse politicoloog is één van de biografen van Che Guevara. “Hij hield absoluut niet van ambivalente situaties”, zegt de schrijver van het boek Het leven in het rood. Verwikkelingen met zijn vrouwen, de zorg voor zijn kinderen; Che zette de revolutie op de eerste plaats. Ook toen de politiek op Cuba te gecompliceerd werd, zocht hij een eenvoudig antwoord: hij ging naar Bolivia.

“Zijn moeilijkste karaktertrek was zijn autoritarisme”, zegt Castañeda. “Hij ontleende dat aan zijn wilskracht en zijn eigen zelfopoffering. Dus: als ik van je eis dat je 18 uur per dag met 50 kilo op je rug door het oerwoud sjouwt, dan dóé je dat, zonder uitleg. De enige uitleg die er bestaat is namelijk dat ik het ook doe. Ik, die last van chronische astma heb. Ik die veel ouder ben dan jij. Mijn voeten doen pijn, ik kan niet meer. Toch ga ik door. En dus jij ook.”

Volgens Castañeda ligt juist hier de tragiek van een Cuba met Che als voorbeeld. “De verschikkelijke tegenspraak is dat iedereen zou moeten zijn zoals Che, maar de overgrote meerderheid dat nooit kan of zelfs wíl. Che zelf heeft dit nooit begrepen. Omgekeerd zou hij nooit een held geworden zijn als iedereen wel zo was zoals hij.”

Castro heeft met zijn politieke instinct handig van deze tegenstelling gebruik weten te maken. Zijn dogma's werden gesteund door een mythe, terwijl hij in de alledaagse politieke praktijk verlost was van een lastige, kritische, maar uiterst beminde tegenspeler. Castañeda: “Een dode Che als martelaar in Bolivia kwam Fidel beter uit dan een levende, maar depressieve Che op Cuba.” Zegt de biograaf hiermee dat Castro bewust Che Guevara de dood heeft ingestuurd? “Nee”, antwoordt Castañeda. “Fidel heeft hem niet verraden, noch geofferd. Castro was op het laatst op de hoogte van de hopeloze situatie waarin Che zich bevond. Hij heeft toen simpelweg besloten de geschiedenis zijn loop te laten gaan.”

Op het centrale plein van Havanna worden ook vandaag weer beeldjes en plaatjes van Che verkocht. Een paar stalletjes zijn het. Minder dan verwacht. Echte vrije handel is op Cuba nu eenmaal niet toegestaan. Een jonge Cubaanse vrouw neemt een plaat in haar handen. Wil zij nog zo zijn als Che? De vrouw haalt haar schouders op en kijkt naar de foto. “Niet zíjn maar hébben”, zegt ze terwijl ze de foto lachend neerlegt. “Want laten we wel wezen: hij was bloedmooi.”