Tsaar Peter als uitbundig tragische kindermoordenaar

Voorstelling: Tsaar Peter en Aleksej, van F. Gorensjtein, door Maly Drama Theater Moskou; regie: Vladimir Bejlis. Gezien: 5/10 Stadsschouwburg, Amsterdam. Ook nog in Groningen (7/10) en Rotterdam (9/10); inl 020-6206556.

Peter de Grote? Die wist van wanten. In Holland bestudeerde hij de nieuwste scheepsbouwtechnieken die hij toepaste bij zijn oorlogvoering tegen de Zweden. Door Rusland Europeser te maken, had hij slim bedacht, zou hij op den duur heel Europa aan Rusland onderwerpen - en zo ging de tsaar de geschiedenis in als een groot staatsman en noest hervormer.

Vergeleken met Peter de Grote was zijn oudste zoon Aleksej maar een dwerg. De jongeman had geen enkele belangstelling voor het militaire handwerk en het geïmporteerde modernisme van zijn vader paste volgens hem niet bij de Russische ziel. Voor de vader was dat voldoende om de zoon hevig te wantrouwen. En toen Aleksej vluchtte, naar Wenen en naar Napels, kwam het helemáál niet meer goed: hoewel de zoon op belofte van straffeloosheid naar Petersburg terugkeerde, werd hij daar direct beschuldigd van een samenzwering tegen zijn vader en ter dood veroordeeld.

Dit waar gebeurde vader-zoon-conflict, met als eind- en dieptepunt die moord in 1718, is voor toneelauteurs schitterend materiaal. F. Gorensjtein schreef er een drama over dat het Maly Theater uit Moskou nu in Nederland speelt - ter afsluiting van de enigszins commerciële, want op het intensiveren van de handelsbetrekkingen tussen Nederland en Rusland gerichte Peter de Grote-manifestatie.

Het Maly Theater ('Klein theater', ter onderscheiding van het verwante Bolsjoi Theater, dat 'Groot theater' betekent) komt dus met een spannend Russisch koningsdrama - en houdt zich keurig aan de gangbare opvattingen over de tsaar. Ook in de voorstelling laat Peter de Grote zijn eigen kind vermoorden, maar dat gebeurt pas na een zware innerlijke strijd. Moet hij zijn gevoelens als vader volgen of moet hij een groter belang blijven dienen, het staatsbelang, het belang van het machtige Rusland? De toneel-Peter kiest voor het laatste en brengt daarmee een verschrikkelijk offer.

Schrijver Gorensjtein, regisseur Vladimir Bejlis en acteur Viktor Korsjoenov zetten alles op alles om van de tiran een tragische figuur te maken. Korsjoenov, de directeur van het Maly Theater, acteert beslist hartstochtelijk. Een vermoeide, gekwelde vader is hij en een calculerende politicus die vreest dat zijn zoon, wanneer die eenmaal op de troon komt, alles wat pa heeft opgebouwd in no time kapot zal maken. Geen wonder dat deze met zulke onmenselijke lasten opgezadelde man in de uren voor Aleksejs terechtstelling steun zoekt bij de Oppervader, bij God.

En de zoon? Die springt en holt en dolt in de eerste scènes door de paleiselijke vertrekken; acteur Vasili Botsjkarjov is ontstuimig als een jonge hond, maar na zijn vlucht keert Aleksej met hangende pootjes naar vader terug, gehoorzaam tot in het bot en gebroken. Ook hij krijgt een tragische aura. Goed, goed: tragiek is nobel want het toont de innerlijke tegenstrijdigheden van de mens. Tragiek is nobel want Shakespeare's koningsdrama's barstten er ook al van.

Hier is het alleen alsof de spelers de tragiek niet doorleven maar als baarden hebben opgeplakt. Geen enkel gebaar is klein. Zwaarden worden heftig getrokken en knievallen heftig gemaakt, en steeds vloeien de tranen rijkelijk in een decor vol rook en rode lichtflitsen. Tezamen met de bombastische muziek levert dat een voorstelling op die aan soberheid gewende Nederlanders zoals ik pathetisch en fantasieloos vinden, maar die staande ovaties kreeg van de vele Russinnen en Russen in de Amsterdamse Stadsschouwburg.