Achterban laat Mateman langzaam los

Het Achterhoekse stadje Aalten is verdeeld nu W.A. Mateman - 'onze man in Den Haag' - van het CDA-bestuur niet mag terugkeren in de Tweede Kamer. “Hij is van hier. Met jong grut blijft het afwachten.”

AALTEN, 7 OKT. Achter Doetinchem, waar de A-18 tweebaans wordt, stookt iemand een vuur. De rook gaat recht omhoog tussen de eiken, slaat dan naar beneden en drijft weg over een modderig veld maïsstoppels. Typisch de Achterhoek, denkt de Randstedeling, tot hij de vertrouwde Blokkerwinkel, het appelgroene stadsmeubilair en de Wereldwinkel van Aalten ziet.

Dit is Mateman-land. Van weinig parlementariërs zou je zo goed de roots kunnen aanwijzen als die van de CDA'er W.A. Mateman. Ook het omgekeerde geldt: anders dan sommige buurlanden heeft Nederland geen districtenstelsel, maar de bewoners van deze streken wisten zich twaalf jaar lang als weinig andere Nederlanders gesteund door hún man in Den Haag.

Tot vorige week, toen in de Aaltense huiskamer van Mateman de telefoon ging en CDA-voorzitter Helgers hem meedeelde dat ook Matemans naam niet langer zou voorkomen op de kandidatenlijst voor de komende Kamerverkiezingen. De 52-jarige 'rechtsbuiten van het CDA', die zichzelf na drie termijnen in de Kamer als politiek zwaargewicht en kandidaat voor het vice-voorzitterschap van de fractie zag, stond buitenspel.

Mateman beraadt zich over stappen om alsnog op de lijst te komen, maar zijn sterren staan niet gunstig. Aalten, ooit zijn warme nest, is een week na de 'Nacht van de Lange Messen' verdeeld.

“Wims vertrek is jammer voor de partij”, zegt J. van Lochem van Van Lochems IJzerhandel tegenover de Hervormde Kerk. “Ik stemde altijd op hem, omdat hij van hier is en weet hoe het in de Achterhoek reilt en zeilt. Nu komt er te veel jong grut uit het Westen met stadse ideeën bij. Dan moet je maar afwachten.”

Maar zijn buurman, kwaliteitsslager Joh. Teussink, zegt dat alle politici het “achter de ellebogen” hebben, omdat zij het lokale belang uit het oog verliezen. “De burgemeester wil het centrum afsluiten voor auto's. Als Mateman zo machtig was, had hij dáár wat aan moeten doen. Hij mag komen - en hij mag ook gáán.”

Matemans aanstaande vertrek verdeelt ook de christendemocratische fractie van de Aaltense gemeenteraad, die sinds 1994 oppositie voert tegen een 'paars' college, zij het onder een CDA-burgemeester. “Het is een besluit van het landelijk bestuur, maar ik ben voor doorstroming”, zegt Fred Amkreutz, lid van de CDA-fractie in Aalten, politiefunctionaris en van oorsprong Limburger. “Nieuwe mensen brengen nieuwe inzichten. In onze raad gaat hetzelfde spelen.”

Henk Meerdink, lid van dezelfde fractie en eigenaar van een boerderij met 7.000 gezonde mestvarkens, kent Mateman van de schoolbanken. “Het CDA mag hem niet bij de schroothoop zetten”, zegt hij bitter. “Degenen die hem nu verketteren mogen nooit vergeten dat de lijfelijke aanwezigheid van Wim in Den Haag Aalten nooit schade heeft gebracht.”

Over die verdienste is men het in Aalten wel eens. Het is zeker dat de A-18 vierbaans zou zijn doorgetrokken tot aan Enschede, als Mateman zijn zin had gekregen. Dat dat niet is gebeurd, lag niet aan zijn tomeloze inzet.

Diezelfde energie zorgde er volgens veel Aaltenaren voor dat Mateman als wethouder in de jaren zeventig zijn regio liet aansluiten op het aardgasnet en voorkwam dat de Bagwan zijn hoofdkwartier in Aalten vestigde.

Zijn profiel in Den Haag was - sinds het kruisrakettendebat en zijn bezoek aan Zuid-Afrika in de jaren tachtig - uitgesproken en niet al te genuanceerd rechts. Vooral de laatste jaren is hem dat daar parten gaan spelen.

Toen China in 1992 dreigde met represailles als Nederland onderzeeërs aan Taiwan zou verkopen, noemde hij de Chinese leiders “bejaarde spleetogen”. Dat was, strikt genomen, geen leugen, maar evenmin de diplomatieke taal die werd verwacht van de voorzitter van de vaste Kamercommissie voor buitenlandse handel.

Zijn optreden in 1996 naar aanleiding van het Fokker-faillissement - waar Mateman klaagde over zijn geblutste 'oranjegevoel', maar niet kon uitleggen hoe het CDA de financiën van de vliegtuigbouwer dan wel op orde had willen krijgen - was geen succes.

Een andere faux pas beging Mateman in april van dit jaar met zijn poging de 'bloedgroependiscussie' binnen het CDA nieuw leven in te blazen. Het aantal prominente CDA'ers met een hervormde achtergrond raakte volgens Mateman - zelf een ex-CHU'er - in de minderheid ten opzichte van katholieken en gereformeerden. Zulke opmerkingen zijn funest voor de eenheid, oordeelde de leiding.

Mateman werd voor het CDA een risicofactor en hij is uitgerangeerd omdat hij niet past bij de nieuwe koers van het CDA, geloven zijn medestanders in de Achterhoek. “Het CDA wil met de PvdA gaan vrijen”, zegt varkensboer Meerdink. “En Mateman is tegen zo'n coalitie - zo zie ik het.”

Vorige week hield CDA-voorzitter Helgers in Aalten een spreekbeurt - om “uit te leggen”, zei hij in verenigingsgebouw De Pol, dat Mateman ooit liet bouwen. In praktijk was Helgers' optreden meer het afhechten van de amputatiewond.

In plaats van de massale steun kreeg Mateman lauwe reacties op zijn verzoek om dan ten minste op een ónverkiesbare plaats op de lijst te mogen, zodat hij zich via voorkeursstemmen kon bewijzen. En er was felle kritiek omdat hij een tv-ploeg in zijn huiskamer had toegelaten bij het telefoongesprek met Helgers en omdat hij de landelijke voorzitter “denigrerend” had toegesproken.

Zijn 'politieke mentor' H. Obbink, die de 24-jarige Mateman in de gemeenteraad haalde als energiek tegenwicht voor “de gereformeerde broeders” en hem daarna de Gelderse Statenfractie binnenloodste, wil geen kwaad woord over hem horen. “In de politiek geldt: wiens brood men eet, diens woord men spreekt”, zegt Obbink. “Daar deed Mateman nooit aan mee.” Maar zoals veel Aaltenaren spreekt hij over hem in de verleden tijd.

'Leraar VWO', meldt het telefoonboek nog steeds achter Matemans naam. Tot zijn Kamerlidmaatschap was hij leraar economie en staatsrecht in Enschede. Obbink: “Wat zou het fantastisch zijn als iemand met zijn ervaring naar een school kon terugkeren.”