...over een Kok-afhankelijke slavernij...

Kan wel wezen, zo schreven twee leden van Niet Nix desondanks in Het Parool. “Inspraak en invloed worden beperkt tot schijnvoorstellingen waar niemand van de programmaschrijvers zich iets van aantrekt. Het uiteindelijke verkiezingsprogramma wordt geschreven door de partijtop en haar lakeien.

” De jonge PvdA'ers werden er 'droevig' van: “De toon van de stukken is defensief, de ideeën zijn weinig vernieuwend en zeker niet uitdagend.” Terwijl het programma had moeten worden aangegrepen, zo vinden zij, om Nederland te verrassen. “De partij kan laten zien dat ze haar nek durft uit te steken. De partij kan benadrukken dat het in Nederland, ondanks alle euforie over het poldermodel, nog lang niet goed genoeg gaat.”

Het artikel van de kritische jongeren maakte weinig indruk. “Men is overgegaan tot de orde van de dag”, zegt Niet Nix-voorman Timo Wallaart over de reacties op het partijbureau. “Wel werd ons verweten dat we voorbarig waren; het programma was immers nog niet klaar.” In het partijbestuur toonde wel Jan Hamming, gemeenteraadslid te Tilburg en zelf oud-Niet Nixer, enig begrip. “Een verkiezingsprogramma is iets waarbij iedereen betrokken moet zijn en waarin iedereen zich moet kunnen herkennen. Daar is wel wat fout gegaan, denk ik. Het ligt niet zo zwart-wit als de critici zeggen, maar ik moet wel constateren dat sommige meningen die heel lang in conceptteksten stonden, in de laatste ronde ineens zijn weggevallen.” De keuzes van de partijtop zijn Hamming allemaal wat te voorzichtig: “We hoeven toch niet te verhullen dat we idealen hebben alleen omdat Kok premier is?”

Ook binnen het programmaberaad is niet iedereen tevreden. Sommigen hadden 'de morele kwesties van deze tijd' aan de orde willen stellen, maar daarvoor was geen ruimte. Afwijkende opvattingen, bijvoorbeeld over criminaliteit, hebben geen afwijkende programmapunten opgeleverd. Wat de discussies wel hebben opgeleverd, weten de leden van het beraad trouwens nog niet. “Het was allemaal nogal vrijblijvend, geschreven zou het programma uiteindelijk toch worden door Wallage, Adelmund en Melkert”, zegt een van hen. Hij wacht met enige spanning op het vanmiddag gepresenteerde resultaat.

Dat het zo zou gaan was alle betrokkenen bij het programma tevoren wel duidelijk verteld. Daarom heeft Roel in 't Veld weinig op met kritiek. Hij omschrijft de totstandkoming van het programma juist als 'wervelend'. “Er is grote ontvankelijkheid geweest voor signalen uit de samenleving”, zegt In 't Veld, die zijn eindoordeel trouwens wel opschort tot hij vanavond de definitieve versie heeft gelezen. Maar nu al zegt hij: “Als je het geheel overziet kun je niet zeggen dat het een Kok-afhankelijk systeem van slavernij is geweest.”