Opera laat brieven van De Sade zingen

Otto Ketting, aan wie vanaf morgen het Haagse Festival in de branding is gewijd, gaf Hans Koolmees de opdracht een korte opera te componeren. Lettre de cachet gaat donderdag in première.@

Operaatjes van Ketting, Barber en Koolmees door Sweelinck Conservatorium en het Koninklijk Conservatorium: 9/10 20.30 uur Korzo Theater Den Haag. 070-3653737

DEN HAAG, 6 OKT. “Ik hoop dat de mensen de titel verkeerd begrijpen”, zegt Hans Koolmees. Hij schreef voor de opera Lettre de cachet zelf het libretto, waarbij hij zich baseerde op brieven van Marquis de Sade. Kort voor het uitbreken van de Franse Revolutie werd De Sade, uit voorzorg, gevangen gezet wegens 'mateloze ontucht'. Lettre de cachet verwijst dan ook zowel naar de letterlijke vertaling 'bevel tot inhechtenisneming', als naar de brieven die De Sade schreef vanuit zijn cel.

“Het libretto is een montage van die brieven. Er zitten dus ook geen dialogen in. Ik vind dialoog in de opera altijd problematisch, te naturel. Je gaat niet naar de opera om mensen een bruin brood te horen bestellen. In dit werk dekt de briefvorm bovendien de inhoud omdat het gaat over een gevangene, een contactgestoorde. Een brief impliceert een onoverbrugbare afstand.”

De Sade maakt volgens Koolmees (38) al langere tijd deel uit van zijn 'artistiek bewustzijn'. “Voltaire en Diderot hadden God nog niet dood verklaard of De Sade trok daar de uiterste consequentie uit. Zijn werk is een eindpunt in het denken, maar vooral in obsceniteit. De mens is voor hem een machine die wordt aangedreven door lusten en driften. De vraag die overblijft is: hoe bestendig is ons geweten als er geen richtlijnen meer zijn voor goed en kwaad? Dat was toen overigens actueler dan nu. Ik denk dat het einde van de achttiende eeuw een atheïstischer periode was dan nu.”

Vrijheid van handelen versus vrijheid van denken, het thema van Lettre de cachet, wordt uitgebeeld door een confrontatie tussen de gekerkerde kunstenaar De Sade en drie aan zijn geest ontsproten fantasiefiguren. “Die drie personages zingen zijn brief. De Sade zelf zingt niet en wordt gespeeld door een danser. “Die scheiding drukt de barrière uit tussen de reële wereld en die van de geest. Dat wordt door elke kunstenaar zo gevoeld. Je leeft in de wereld die je zelf hebt gecreëerd.

Muzikaal gesproken zocht Koolmees het deze keer in extremen. “Ik vind elke keer weer opnieuw mijn taal uit. Tijdens het componeren heb ik me laten leiden door de taal van De Sade, die nooit 'middle of the road' is. De Sade's vrouw Renée-Pélagie, gezongen door conservatoriumstudente Roswhita Bergmann, laat ik ergens een hoge bes in pianissimo zingen. De zangers moeten bovendien snelle overgangen kunnen maken van hysterie naar een kindermelodie, en er zit ook een rap in. Dat is allemaal vreselijk lastig, maar bij de repetities sta ik ervan te kijken hoe goed het gaat.”

'Harde lassen' noemt Koolmees die overgangen. “Ik ben in mijn componeren sterk beïnvloed door de film. Veel van mijn werk, ook Lettre de cachet, is gemonteerd als een film. Daarom heb ik dit werk ook opgedragen aan Francis Ford Coppola, van wie ik een groot bewonderaar ben.”

Het Festival in de branding adverteert met een uitspraak van Otto Ketting die zegt dat hij 'muziek die niets te maken heeft met publieksvermaak irritant' vindt. Hans Koolmees voelt zich daar niet zo door aangesproken. “Otto doelt denk ik op het serialisme, een arrogante tijd met componisten die het niet kon schelen waar hun muziek uiteindelijk naar klonk. Otto heeft zijn 'roots' in die tijd liggen, ik niet. Ik zeul dat verleden niet zo met me mee. Hij heeft misschien wel een beetje gelijk, al moet je uitkijken dat je niet een soort Hennie Huisman wordt. Tijdens het componeren denk ik nooit aan het publiek.”