Moet de overheid haar critici steunen?; Subsidiëring neemt bizarre vormen aan

De door de overheid gesubsidieerde Vereniging Milieudefensie richt haar pijlen geregeld op projecten die brede politieke steun hebben. Dient de Vereniging daarmee het algemeen belang?

VVD-Kamerlid Hans Hoogervorst vindt van niet. Hij vraagt zich af of de Vereniging haar subsidies in dit opzicht wel goed gebruikt. Teo Wams van Milieudefensie bestrijdt dit. “Oppositionele acties worden door de leden gefinancierd.”

De opbrengsten van de Postcodeloterij moeten algemeen belang dienen

Het is een goede zaak dat de overheid tegenspel krijgt van maatschappelijke organisaties. Belangengroeperingen zijn belangrijk voor het openbaar debat en houden de politiek wakker. De VVD is daarom altijd voorstander geweest van een sterk maatschappelijk middenveld. Het is ook niet erg als de overheid ideële belangengroeperingen op bescheiden schaal subsidies verleent voor concrete projecten die onomstreden het algemeen belang dienen. Maar het loopt fout als de subsidies een te belangrijke bron van inkomsten worden. De onafhankelijkheid van die belangengroepen komt zo in het geding. Om die reden accepteert bijvoorbeeld Greenpeace geen overheidsgeld. Bovendien kan overmatige subsidiëring ertoe leiden dat de overheid deelbelangen gaat bevorderen. Dat kan strijdig zijn met het algemeen belang.

Middenveldorganisaties als Milieudefensie, Vluchtelingenwerk en Natuurmonumenten ontvangen nu uit twee bronnen overheidssteun: via directe exploitatie- of projectsubsidies, en in de tweede plaats - en in toenemende mate - als begunstigde van het staatsmonopolie op de loterijen.

De laatste jaren is de Postcodeloterij een belangrijke bron van inkomsten voor dit soort organisaties geworden. Omdat het hier indirect om staatssteun gaat, is uitdrukkelijk in de vergunning van de Postcodeloterij opgenomen dat de opbrengst moet dienen ter verwezenlijking van doeleinden van algemeen belang. Niemand kan er bezwaar tegen maken wanneer het Prins Bernhard Fonds of het Nederlands Olympisch Comité op deze manier gelden ontvangen.

In een aantal gevallen zijn echter bizarre situaties ontstaan. Als voorbeeld noem ik de Vereniging Milieudefensie. Deze ontving in 1996 ongeveer 50 procent van haar inkomsten uit overheidssubsidies en uit de Postcodeloterij. Een groot deel van die subsidies was geoormerkt voor bepaalde projecten, maar nu het totaal aan projectsubsidies zo'n omvang heeft, wordt de organisatie als geheel er in sterke mate van afhankelijk.

Wat is het gevolg? Met massieve overheidssteun keert Milieudefensie zich keer op keer tegen projecten die brede politieke steun hebben. Zo verzet men zich tegen de aanleg van de vijfde Schipholbaan. Milieudefensie heeft daartoe natuurlijk het volste recht, maar nu de grote meerderheid van de Tweede Kamer die baan zo snel mogelijk wil hebben, kan niet worden volgehouden dat men het algemeen belang dient. Moet de overheid 50 procent van de inkomsten van zo'n vereniging fourneren? Omdat Milieudefensie zich zo duidelijk voor een deelbelang inzet, is het ook de vraag of het terecht is dat de Vereniging meeprofiteert van de Postcodeloterij.

Een ander voorbeeld is de Vereniging Vluchtelingenwerk. In 1996 verkreeg deze 34 miljoen gulden uit overheidssubsidies en de Postcodeloterij, meer dan 90 procent van de totale inkomsten. Met dat geld wordt veel nuttig en goed werk gedaan. Op het gebied van inburgering, integratie en rechtsbijstand verricht Vluchtelingenwerk uitvoerende taken voor de overheid. Daar is helemaal niets mis mee. Maar is het niet vreemd dat diezelfde organisatie in haar jaarverslag 1995 vermeldt dat een van de pijlers van haar beleid “het verzet tegen de verkorte asielprocedure” is? Die procedure is door een grote meerderheid van de Staten-Generaal aangenomen.

Niemand kan er bezwaar tegen hebben indien voorzitter Jan Nico Scholten van VVN af en toe een kritische noot over het beleid van staatssecretaris Schmitz van Justitie kraakt. Maar is het verstandig dat de overheid uitvoerende taken geeft (en ook betaalt) aan een organisatie die zich fundamenteel verzet tegen een hoofdpunt van regeringsbeleid? Ook hier kan niet worden volgehouden dat Vluchtelingenwerk het algemeen belang dient. Hoe verhoudt zich dit met de vergunning van de Postcodeloterij?

Het is prima dat de overheid projectsubsidies aan particuliere organisaties verstrekt, maar die subsidiëring mag niet doorschieten als belangenbehartiging een van de hoofddoelen van deze organisaties is. Als hier niet een duidelijke grens wordt gesteld, gaan collectieve verantwoordelijkheden en particuliere belangen te veel door elkaar lopen.

Natuurlijk is het niet eenvoudig te bepalen waar die grens aan overheidssteun ligt. Ik heb het kabinet daarom gevraagd een grondige inventarisatie van subsidieverlening aan particuliere organisaties te maken. Ook moeten maatstaven worden ontwikkeld voor omvang en kwaliteit van die subsidieverlening. In ieder geval lijkt het raadzaam na te gaan of de wettelijke eis van de Postcodeloterij, dat het algemeen belang met de steun moet worden gediend, wel wordt nageleefd. Als belangenbehartiging het gaat winnen van liefdadigheid, is er alle reden om scherpe grenzen te trekken.