Istanbul meer dan decor voor Biënnale

Op de vijfde Biënnale van Istanbul, die zaterdag is geopend, is net als twee jaar geleden het merendeel van de kunstenaars vrouw. Een gesprek met de Spaanse conservatrice Rosa Martinez, die de werken van 86 kunstenaars over acht locaties verspreidde.

Biënnale Instanbul Dag. van 10 tot 17 u. met uitzondering van Darphane en de Irene Kerk op dinsdag en de vrouwenbibliotheek op zondag. Tot 9 november.

ISTANBUL, 6 OKT. De vijfde Biënnale van Istanbul is meer dan een overzicht van moderne kunst aan de hand van het thema 'Met betrekking tot leven, schoonheid, vertalingen en andere moeilijkheden'. Het is ook een ontmoeting met deze historische stad zelf, die, volgens de Spaanse conservator Rosa Martinez, het symbool is van de contradicties die de moderne samenleving kenmerken: de spanningen tussen globalisering aan de ene kant en tradities aan de andere kant.

Martinez, de organisator van deze vijfde Biënnale in elf jaar tijd in Istanbul, borduurt hiermee voort op de trend die Duitse conservator Rene Block twee jaar geleden zette: een biënnale verspreid over verschillende locaties in de stad. Istanbul is niet alleen een aangenaam decor, zoals bij de Biennale in Venetië, maar de stad maakt ook onderdeel uit van de tentoonstelling zelf.

Block koos voor drie expositieruimten en het thema Orient/Ation. Via het woord orient kwam hij op deze titel, die voor hem als een spiegel fungeerde van de recente ontwikkelingen in de Turkse en de internationale kunst. Kunst in relatie tot de samenleving, tot de problemen die daar spelen, zoals de ontwikkelingen in de internationale politiek die enerzijds nieuwe openingen bieden, maar anderzijds nieuwe grenzen stellen.

Martinez koos voor acht kleinere locaties. Ze betrok op die manier niet alleen de stad, maar ook de geografische positie van Istanbul bij de tentoonstelling: de spreekwoordelijke brug tussen Oost en West, tussen Europa en Azië. Naast enkele centrale locaties als de Darphane, de voormalige munt van Istanbul, de vlakbij gelegen Irene Kerk, Yerebatan (verzonken paleis), en de vrouwenbibliotheek aan de Gouden Hoorn, koos ze ook voor die plekken waar mensen de stad binnenkomen: de treinstations Sirkeci en Haydarpasa in respectievelijk het Europese en Aziatische gedeelte van Istanbul, de internationale luchthaven Atatürk, evenals Kiz Kulesi (de toren van de maagd), waar de Zee van Marmara en de Bosporus bij elkaar komen.

Bovendien wilde Martinez af van politiek correcte en nu populaire thema's als oriëntatie en identiteit. “De complexiteit van het hedendaagse leven vraagt om nieuwe intepretaties, om nieuwe begrippen”, verklaart ze tijdens een ontmoeting in Istanbul. “En de erkenning dat er niet een, maar diverse waarheden zijn”.

De Spaanse conservator, die onder meer bekendheid kreeg als mede-organisator van Manifesta 1, een nieuwe Europese biënnale die vorig jaar juni in Rotterdam werd gehouden, ziet kunst vooral als een medium dat mensen met verschillende waarheden in contact moet brengen; als een locomotief om nieuwe manieren te creëren om de wereld waar te nemen, te herinterpreteren en daardoor te veranderen. “Mijn aanpak is intiemer dan die van mijn voorgangers”, benadrukt ze. Martinez legt dan ook minder de nadruk op grote installaties zoals tijdens de vorige biënnales in Turkije. Er zijn deze keer meer schilderijen, meer beelden, meer foto's en meer (video)voorstellingen van in totaal 86 kunstenaars uit 45 landen. Net als twee jaar geleden is het merendeel van de kunstenaars ook deze keer vrouw.

Voor Block was het destijds 'een interessante ontdekking dat onder de jonge generatie kunstenaars en onder de dertigers en veertigers, het juist de vrouwen waren die met uiteenlopende middelen een meer radicaal standpunt innemen'. Martinez heeft niet direct een verklaring voor het feit dat ook zij in meerderheid vrouwen selecteerde, “ondanks het feit dat ze moeilijker zijn te vinden, omdat vrouwelijke kunstenaars internationaal minder aan de weg timmeren dan mannelijke kunstenaars.”

Onder de deelnemers aan de vijfde Biënnale van Istanbul bevinden zich internationaal gevestigde kunstenaars als Louise Bourgeois, Patrick Van Caeckenbergh, Jimmie Durham, Felix Gonzalez-Torres, Pipilotti Rist en Sam Taylor-Wood. Van Nederlandse zijde nemen Yael Davids en Liza May Post deel. Martinez is vooral gefascineerd door Semiha Berksoy, een Turkse operazangeres, die ook schildert; “Ze herinterpreteert op die manier haar eigen leven”, aldus Martinez.

Voor de Turkse kunstenaars is de Biënnale van Istanbul meer dan een tijdelijk evenement. De stad, maar ook de rest van Turkije, ontbeert nog steeds een museum voor hedendaagse kunst. In 1992, tijdens de derde Biënnale van Istanbul, leek dat vacuüm te worden opgevuld. Nejat Eczacibasi, de inmiddels overleden, schatrijke eigenaar van een keten van farmaceutische fabrieken en een pionier op kunstgebied in Turkije, transformeerde een fabriekshal tot een museum voor moderne kunst. Maar het gebouw aan de oevers van de Gouden Hoorn is eigendom van de gemeente Istanbul en de huidige religieus-fundamentalistische burgemeester wil er nu een permanente expositie over de stad Istanbul in vestigen. Melih Fereli, directeur van de Stichting van Kunst en Cultuur in Istanbul, die de Biënnale organiseert, hoopt dat er opnieuw een rijke ondernemer opstaat die Turkije een forum biedt om een deel van zijn culturele identiteit te etaleren.