Negatief oordeel over anderen versterkt aangetast zelfbeeld

Iemand met een aangetast zelfbeeld is sterker geneigd om andere mensen op een negatieve, stereotiepe manier te beoordelen. Dat blijkt een effectieve manier om je weer wat zelfverzekerder te gaan voelen, ook al is er helemaal geen sprake van directe conflicten met die persoon of de groep waartoe hij of zij behoort. Dit hebben onderzoekers van Williams College, Massachusetts, en de universiteit van Waterloo, Ontario, aangetoond (Journal of Personality and Social Psychology, juli 1997).

In een van hun onderzoeken vertelden ze de deelnemers dat ze hun een nieuw type intelligentietest zouden afnemen. De deelnemers moesten in een razend tempo voor abstracte begrippen als 'capacious' en 'forlorn' de bijpassende plaatjes aanwijzen. De test was zo ontworpen dat de deelnemers geen flauw idee hadden of ze goed gepresteerd hadden of niet. De helft van de deelnemers kreeg te horen dat ze een zeer hoge score hadden bereikt; de andere helft werd verteld dat hun score een stuk onder het gemiddelde lag. Dit beïnvloedde hun zelfbeeld sterk: de deelnemers die negatieve feedback hadden gekregen voelden zich - blijkens hun antwoorden op een standaard-vragenlijst van 20 vragen - veel minder zelfverzekerd dan degenen die positieve feedback hadden gekregen.

Dezelfde deelnemers moesten daarna aan een ander onderzoek meedoen, dat, zo werd gezegd, niets met het vorige te maken had. Op basis van een sollicitatiebrief met foto en een video van het sollicitatiegesprek, moesten zebeoordelen of iemand geschikt was voor een functie als personeelsmanager. Aan de helft van de deelnemers (in beide feedback-groepen) werd gesuggereerd dat de sollicitante een joodse vrouw was: ze heette Julie Goldberg, had vrijwilligerswerk gedaan voor een joodse organisatie en droeg op de foto een kettinkje met een davidster. Voor de andere helft was de sollicitante van Italiaanse afkomst: nu heette ze Maria D'Agostino, had vrijwilligerswerk gedaan voor een katholieke organisatie, en droeg een kettinkje met een kruisje. Verder waren de sollicitatiebrieven, foto's en video's identiek. De onderzoekers wisten dat, op het moment dat het onderzoek werd gehouden, veel Amerikanen er negatieve stereotiepe ideeën op na hielden over joodse meisjes: deze werden 'Jewish American Princesses' genoemd en speelden de hoofdrol in allerlei discriminerende grappen. Voor meisjes van Italiaanse afkomst bestond zo'n stereotype niet.

Het bleek dat deelnemers die de joodse vrouw moesten beoordelen en die eerder te horen hadden gekregen dat ze slecht gepresteerd hadden op de intelligentietest, de sollicitante minder geschikt vonden voor de functie dan deelnemers uit de andere drie groepen. Toen ze aan het eind van het onderzoek nog eens de zelfbeeld-vragenlijst invulden bleek dat het geven van deze negatieve beoordeling hun aangetaste zelfbeeld had hersteld. Alleen bij deze groep was het gevoel voor eigenwaarde gestegen.

Het is opvallend dat de deelnemers na negatieve feedback alleen de joodse vrouw negatief beoordeelden, en zich niet op de Italiaanse vrouw 'afreageerden'. Dit suggereert dat het benadelen van mensen uit een gestereotypeerde groep een toegankelijker manier is om een aangetast zelfbeeld te herstellen. De onderzoekers benadrukken dat mensen zich waarschijnlijk niet bewust zijn van dit proces. Als de desbetreffende deelnemers hadden geweten dat ze hun eigen zelfbeeld probeerden te herstellen door andere mensen te 'verlagen', hadden ze zich waarschijnlijk juist akeliger gevoeld.