Een intellectueel plafond

De gemiddelde lengte van de Nederlander neemt elk jaar 1,4 millimeter toe. De plafondhoogte volgt een ontwikkeling in omgekeerde richting. Was in 1981 de minimumhoogte voor een woonruimte nog 2,6 meter, nu volstaat 2,4 meter om aan de regels te voldoen. Het plafond daalt met 12,5 millimeter per jaar. Het conflict tussen dalende plafonds en de toenemende lichaamslengte is over 48 jaar statistisch manifest. In 2045 zit de gemiddelde Nederlander klem tussen vloer en plafond.

De vergrijzing, de verzuring en de ontkerkelijking zijn onderwerpen van brede maatschappelijke discussie, van planbureaus en adviesraden. Maar denkt ooit iemand wel eens na over de verlenging van Nederland? Kennelijk niet, een paar jaar geleden zijn in het nieuwe Bouwbesluit de minimumeisen voor afmetingen van ruimtes verlaagd. Bij de afweging van kwaliteit en kosten zou de markt zijn heilzame werk moeten doen. Wil de mondige consument meer betalen voor hogere plafonds dan krijgt hij hogere plafonds. Maar wil hij liever tegeltjes in de wc, dan krijgt hij tegeltjes in de wc.

Vaak blijkt het minimum in de praktijk het maximum te zijn, zo ook bij de plafondhoogte. Niet altijd - bij de nieuwbouw op het Amsterdamse Java-eiland geldt: hoe duurder het huis hoe hoger de plafonds. De premiehuurwoning heeft tien centimeter, de premiekoop twintig centimeter en de vrije sector dertig centimeter meer. De welstand van de bewoner is zo af te meten aan de verdiepingshoogte. Zeg mij hoe hoog uw plafond is en ik ken uw belastingtarief.

De voorzichtige trend naar hogere plafonds in duurdere woningbouw zou zijn ingezet nadat de kopers van appartementen aan het Vondelpark met een prijs van rond de miljoen gulden zich nogal teleurgesteld toonden door de woningwethoogte van hun nieuwe onderkomen. De royale oppervlakte stond in onaangenaam contrast tot de benepen hoogte, en een sandwichgevoel maakte zich van hen meester. Lage plafonds reduceren de ruimtebeleving tot een tweedimensionele ervaring, omdat er in de hoogte voor de ogen weinig valt te beleven.

Hoog heeft chic. Wie het breed heeft laat het niet zo zeer breed hangen als wel hoog opgaan. Je ziet het in goedkope winkelstraten: lage winkelpuien en ingangen met de proporties van een brievenbus. De klanten schuiven in de spleet tussen straat en lichtbak naar binnen. De duurdere winkels daarentegen nemen de hoogte. De klant schuift niet, maar treedt binnen. De Consumentenbond maakt regelmatig een prijsvergelijking tussen verschillende supermarktketens. Weggegooid geld, je kunt net zo goed naar de plafondhoogte kijken. Hoe lager het winkelplafond, hoe lager de prijzen.

Ooit zei een hoogleraar architectuur mij, toen ik een opmerking maakte over de wel zeer ruime maatvoering van een voor een specialist ontworpen woonhuis: 'Een intellectueel heeft nu eenmaal ruimte nodig'. Diep denken vergt hoogte.

De denivellerende tendens bij plafonds in de woningbouw heeft ook sociale implicaties. Hogere woningen zijn duurder, er moet meer gevel worden gemaakt, er is eerder een lift nodig en bij hoge woongebouwen kan het een verdieping, en dus opbrengsten per vierkante meter bouwgrond, schelen.

Traditioneel wordt de verdeling van de ruimte in Nederland beheerst door sociaal-democratische principes van rechtvaardigheid. Zelfs op de mooiste bouwlocaties is altijd wel een percentage van de woningen bestemd voor de sociale woningbouw. Huldigen we deze principes ook in de toekomst dan kan het niet zo zijn dat de lange werkloze en de lange bijstandsmoeder in het midden van de volgende eeuw gebukt door het leven moeten. Het is een mooi programmapunt voor een politieke partij die haar sociale gezicht en haar bekommernis voor de toekomst wil tonen: het plafond moet hoger.