De Bijlmer-ramp is nog niet af; De slachtoffers

Wat zat er in de El Al Boeing die op 4 oktober 1992 tussen twee Bijlmerflats neerstortte? Vijf jaar later zijn er nog steeds duizenden vrachtkilo's zoek. De Tweede Kamer en de advocaat van de slachtoffers worden ongeduldig. Te veel vragen blijven onbeantwoord. Intussen zijn de overlevenden en omwonenden er slecht aan toe. De verdoving is uitgewerkt, maar hun levens zijn ontregeld.

Mijn dochter heeft mij moeten vertellen dat ik het was die het behang heeft uitgezocht, dat de rose leren bank mijn keuze was. De spullen in mijn nieuwe huis raakte ik niet aan. Het voelde niet als mijn huis. Jarenlang was het onbewoond. Ik leefde bij mijn dochters. Pas sinds een paar maanden houd ik mezelf voor: dit is jouw huis. Overal heb ik foto's van de kinderen en de kleinkinderen gehangen. Zo probeer ik mij de ruimte eigen te maken. Koken doe ik hier nog steeds niet. Als ik het vlammetje van het gasfornuis zie, gaat het mis.''

Een nieuwbouwflat aan de Amsterdamse Weesperstraat. Zijden rozen en de geur van nieuw. Mevrouw Altenberg (50) stopt met praten. Ze slaat op haar borst, wappert met haar andere hand. Vandaag wil het weer niet lukken. “Mevrouw Altenberg heeft zo nu en dan weer een terugval”, zegt de kleine dominee Ruff die naast de volumineuze Surinaamse dame op de bank zit. Hij geeft bemoedigende klopjes op haar arm. “Mevrouw Altenberg wil het wel uitschreeuwen”, zegt hij, “maar mevrouw Altenberg vindt dat dat niet mag. Omdat ze in de ramp niemand is kwijtgeraakt.”

De Molukse predikant dominee Ruff begeleidt ongeveer twintig slachtoffers van Stichting NaBij (Nabestaanden Bijlmerramp). De meesten hebben een Riagg behandeling afgerond, vertelt hij, maar het zoeken naar een nieuw evenwicht is nog maar net begonnen. “De verdoving is nu uitgewerkt”.

Hij ziet het bij bijna alle slachtoffers. De eerste jaren hebben ze vooral in een roes geleefd. Bijvoorbeeld de Surinaamse vrouw die in de ramp twee kinderen verloor. Aanvankelijk was ze heel tevreden met de nieuwbouwwoning die ze in Amsterdam-Oost kreeg aangewezen.

Nu wil ze dat de dominee zo snel mogelijk een andere woning voor haar zoekt. Pas na jaren merkte ze dat haar huis onder een aanvliegroute van Schiphol ligt. De eerste tijd drong het geluid van de overvliegende vliegtuigen niet tot haar door. Wel stond ze iedere dag op het balkon te kijken of haar kinderen er al aan kwamen.

Voor de hulpverlening was alles nieuw. Nederland heeft geen ervaring met rampen van deze omvang. Het karakter van de Bijlmer-bevolking maakte het er niet makkelijker op. Slachtoffers voelden zich onbegrepen door de 'witte' hulpverlening, hadden taalproblemen, verkeerden vaak in een achterstandssituatie en hadden soms door hun illegale status moeite met het vinden van hulp.

De vakgroep psychiatrie van het AMC volgde 340 slachtoffers gedurende anderhalf jaar. Conclusie: een kwart van de slachtoffers heeft na anderhalf jaar nog steeds last van post traumatische stress stoornis en nog eens tien procent is bovendien in een depressie geraakt of verslaafd aan de alchohol.

Niet bekend

“Een fantastische boodschap”, zegt prof. dr. B. Gersons van de afdeling Psychiatrie van het Academisch Medisch Centrum (AMC). “Een boodschap breed gedragen in de wereld van traumadeskundigen, uitgaande van de idee dat het met behulp van voorlichting en tijdelijke opvang uiteindelijk met iedereen wel weer goed komt. Maar we hebben ons niet gerealiseerd dat de levens van velen voor jarenlang ontregeld zijn. Dat de klachten zo persistent zijn.”

Niet alleen nabestaanden vechten nog met de ramp. Ook een aantal bewoners uit niet-getroffen flats die ooggetuige waren van de ramp, heeft nog steeds last van de post traumatische stress stoornis. Nog steeds krijgen deze mensen op onverwachte momenten herbelevingen. Ze ruiken opnieuw het vuur, horen de geluiden terug, zien de beelden voor zich. Het is een zintuiglijke manier van herinneren. 'Als in een film', zeggen de slachtoffers zelf. “Dat betekent dat ze de ramp nog steeds niet definitief hebben opgeslagen in het geheugen”, zegt Gersons.

Hij noemt het voorbeeld van een man die nu in therapie is bij het AMC. In zijn woning hoorde hij het naderend gebrul van vliegtuigmotoren, hij liep naar het raam en zag het toestel neerstorten. In een opwelling rende hij naar buiten. Om te helpen. Hij ervoer alleen maar machteloosheid. En schuldgevoel, omdat hij zonder nadenken zijn familie op dat moment in de woning had achtergelaten.

Mevrouw Altenberg: “Ik kan geen winkel meer in. Als ik te lang moet wachten, wordt het me teveel. Dan word ik agressief.” De post-traumatische stress stoornis is een dubbele belastig, vertelt Gersons. Niet alleen psychologisch, ook biologisch. Op een specifiek moment zijn er zulke grote hoeveelheden adrenaline en cortisol vrijgekomen, dat de uitstoot van stresshormonen nooit meer op het oude niveau terugkomt. De vlucht/vecht respons is op dat ene moment gealarmeerd en schakelt nooit meer helemaal uit. Mensen zijn voortdurend op hun hoede. Ze slapen slecht en zijn ongeconcentreerd. Alsof het ieder moment weer kan gebeuren.

Bij de Riagg Zuid-Oost zijn op dit moment nog zo'n vijftien slachtoffers van de Bijlmerramp in behandeling. Vaak mensen die zelf het idee hadden grip op hun dagen te hebben. Maar op het moment dat het leven iets extra's van ze vraagt, slaat de post traumatische stress stoornis alsnog toe. Zoals bij een jong meisje dat nu sinds kort bij de Riagg loopt. Nu ze op het punt staat uit huis te gaan wonen, krijgt ze nachtmerries. “De gewone dingen van het leven kunnen iemand die de ramp heeft meegemaakt uit evenwicht brengen”, zegt A. Oud, psychotherapeut van de Riagg Zuid-Oost en coördinator van het traumateam van de Bijlmerramp.

Op de afdeling psychiatrie van het AMC zijn nu dertig slachtoffers van de Bijlmerramp in behandeling. Met behulp van een therapie die zeer succesvol is gebleken bij getraumatiseerde politie-agenten proberen zij weer controle over hun leven te krijgen. De psychotherapeutische behandeling beslaat zestien sessies. Belangrijk onderdeel is het actief oproepen van de beelden van de ramp.

Door de slachtoffers de traumatische ervaring tot in het kleinste detail te laten beschrijven, komen onbekende en extreme angsten naar boven. Ook krijgen deelnemers de opdracht om in een brief hun woede te uiten, bijvoorbeeld op El Al of op de gemeente Amsterdam. Slachtoffers moeten zo leren hun agressieve emoties op een gecontroleerde manier te uiten. De behandeling wordt afgesloten met een afscheidsritueel.

In aanwezigheid van een vertrouwde persoon verbrandt het slachtoffer bijvoorbeeld de brief of een kledingstuk dat herinnert aan het moment van de ramp. Voor hem of haar is het moment aangebroken 'zich om te draaien en actief de toekomst in te stappen'. De slachtoffers hebben dan volgens Gersons voor zichzelf de vraag beantwoord: 'Hoe kijk ik tegen mezelf en de wereld aan?'. “Want na zo'n ramp word je nooit meer dezelfde. Je kunt nooit meer naïef zijn.”

Mevrouw Altenberg: “Laatst stuurde mijn dochter een oude kennis bij me langs. Hij vertelde me hoe ik was. Hoe lekker ik kookte en dat ik zo voor de kinderen leefde. Ik wilde het niet horen. Het doet me verdriet dat ik zo ben geworden. Ik was niet zo agressief. Ik was niet zo bang. Elke dag was ik aan het werk. Pijn of geen pijn. Ik vecht zo met het waarom.”

De ramp is nog niet af. Vandaag hebben de slachtoffers van Stiching Nabij met een eigen stille tocht de overledenen van de Bijlmerramp herdacht. Zij lieten 44 witte balonnen op: 43 voor de geïdentificeerde doden, een voor alle slachtoffers zonder naam.

Ook al is het volgens de technische uitleg van de brandweer onmogelijk dat er doden onder het puin hebben gelegen die niet zijn geïdentificeerd - zelfs van de inzittenden van het vliegtuig zijn resten gevonden - veel slachtoffers en bewoners van de Bijlmer zijn ervan overtuigd: er zijn veel meer doden gevallen dan officieel is bekendgemaakt. “Zeker tweehonderd”, zegt bijvoorbeeld een buurtbewoonster die een bezoek brengt aan 'de boom die alles zag'. “In ieder geval veel meer dan 43”, zegt dominee Ruff.

Het is moeilijk te bevatten. Zondagavond. Zevenentwintig woningen in één klap weggevaagd. De wetenschap dat illegalen soms met tienen tegelijk één woning bewonen. Eén grote vuurzee. Zouden sommige lichamen volledig zijn opgebrand? Oud van de Riagg Zuid-Oost heeft het verhaal in zijn praktijk meerdere malen gehoord. Ook in gesprekken van dominee Ruff met slachtoffers keerde het thema steeds terug. Een Antilliaanse vrouw bijvoorbeeld had haar vriendin tegen het raam zien slaan, toen zij zelf van het balkon sprong om te vluchten. Dat is het laatste dat ze van haar zag. De vriendin komt niet voor op de officiële dodenlijst.

Het is misschien maar beter dat de ramp open einden heeft, meent psychotherapeut Oud. “Geheimen hebben een functie. Er bestaat een algemene behoefte om de dingen te kunnen duiden. Om het plaatje rond te krijgen creëren mensen hun eigen werkelijkheid.”

Aan de Weesperstraat regeert voorlopig dat andere geheim: Waar is de mevrouw Altenberg van vroeger gebleven?