Speuren als Jane Austen

Stephanie Barron: Jane and the man of the cloth. Bantam Books, 372 blz., ƒ 66,60.

Jane Austen als detective - is dat leuk? Pastiches zijn vaak tot mislukken of in elk geval tot oubolligheid gedoemd. Zo werd in het vrij bekende A Seven-Percent Solution de aardige gedachte om Sherlock Holmes op de divan te leggen bij zijn Weense tijdgenoot, de geleerde doktor Freud, door Nicholas Meyer helaas te flauw uitgewerkt om echt te amuseren (al wist de zielsvorser uit Sherlocks onbewuste beslist interessante obsessies op te diepen betreffende diens aartsvijand Moriarty).

Maar de Amerikaanse auteur Stephanie Barron lukt het wonderwel om zowel de fans van het werk van Austen als de liefhebbers van een spannende speurdersroman tevreden te stellen. In Barrons eerste boek uit de Austenreeks, Jane and the Unpleasantness at Scargrave Manor (1996, ook in Headline-paperback), stelt ze het in een voorwoord voor alsof ze bij een verre tak van de Austenfamilie oude manuscripten van Austen heeft aangetroffen, waarin zij (onder andere via brieven aan haar zus Cassandra) beschrijft hoe ze een moord oploste. Barron, die erin slaagt een stilistisch-echte Austenroman te schrijven, treedt vervolgens op als editor: in voetnoten voorziet ze ons van zinnige annotaties over toenmalige gebruiken, adellijke titels en rechtssystemen.

De genoemde Unpleasantness is het onverwachte overlijden van de oudere echtgenoot van Janes lieve vriendin Isobel, kort na hun huwelijk. Het feit dat Isobel zich, naar ze Jane bekent, verliefd had in een ander, die bovendien de erfgenaam blijkt van haar mans grafelijke titel, maakt haar een logische verdachte. Maar verder zijn daar nog een nare tante en haar op trouwen beluste dochter, een dom gansje, een duistere man die op Isobels overzeese bezittingen uit is, de aanstichtster van het onderzoek naar de dood van de graaf, Isobels dreigbrieven schrijvende kamermeisje en tenslotte een losbollige officier van wie Jane zelf gecharmeerd raakt. Isobel en haar geheime geliefde belanden in Newgate, in treurige afwachting van de onderlinge rechtspraak van de peers, het Hogerhuis, en de strop die daarop waarschijnlijk zal volgen. Maar gelukkig gaat de ondernemende en scherpzinnige Jane op haar eigen wijze op onderzoek uit.

Jane Austen Mystery nummer twee, Jane and the Man of the Cloth, vond ik minder sterk. Het verhaal speelt in 1804 als de Austens of Bath, dat wil zeggen: Jane, Cassandra en hun bejaarde ouders, een vakantie zullen doorbrengen in Lyme Regis, aan de fraaie kust van Dorset in Zuid-Engeland. Onderweg slaat in de storm hun postkoets om. Cassandra is bewusteloos en Jane gaat hulp halen bij de dichtstbijzijnde boerderij. Het ruwe heerschap dat ze daar aantreft, als master van een hoogstmerkwaardig huishouden, dat bovendien op dit nachtelijk uur wel erg actief is, krijgt door Miss Austen meteen de les gelezen wegens zijn gebrekkige omgangsvormen. 'Indeed, Sir, a gentleman of better breeding might have saved such questions for the comfort of his drawing-room.' Als er 's nachts op de pier een man wordt opgehangen - een enigszins ander zeegezicht dan de familie zich had voorgesteld - en Lyme met zijn kliffenkust een perfect smokkelaarsnest blijkt te zijn, ligt de hoofdverdachte voor de hand. Clergyman's daughter Jane, die in de avonduren werkt aan haar roman The Watsons, raakt dan opnieuw verwikkeld in een conflict tussen hoofd en hart.

Een Jane-Austenboek is allereerst een 'tale of manners'. Zo ook de boeken van Barron. Uitgebreid beschrijft zij ieders doen en laten, overwegingen, uiterlijk en gedrag en voorziet ze van ironisch commentaar. Pride, prejudice, sense en sensibility, en vele tinten glanzende zijde passeren de revue.

Barron laat zich als schrijfster van historische detectiveromans mooi vergelijken met de Schotse Anne Perry, die al zo'n twintig titels op haar naam heeft. Beiden hebben zich historisch uitstekend gedocumenteerd en slagen erin een sfeervol tijdsbeeld te creëren. Maar waar Barrons Austenimitatie komisch is, zijn Perry's verhalen behalve spannend vooral zwartgallig. En waar Barrons boeken louter zijn bedoeld als vermaak, ambieert Perry serieuze sociale kwesties van het Fin-de-Siècle te behandelen. Bij haar zijn de goede manieren van de upper classes schijn; de high-societybeschaving dient ertoe een emotionele repressie te overdekken die zo verminkend is dat zij wel tot moorden en andere gruwelijkheden moet leiden. Dit onderdrukkingsproces als bron van misdaad wordt vervolgens in Perry's romans ontrafeld. Maar haar werk speelt dan ook in de late negentiende eeuw, in het Victoriaanse tijdperk. Barrons Austenpastiche moet driekwart eeuw eerder worden gedateerd. De toon is volslagen anders. Goede manieren, het juiste gedrag en veel godsvrucht zijn hier de zelfbewust-burgerlijke weg naar zielenheil. Door te kiezen voor verstandig en smaakvol gedrag kan men zijn emoties hanteren; dat voorkomt melancholie en bevordert het geluk. Gezond verstand en een stevige winterse wandeling bekoelen al te heftige gevoelens en herstellen evenwicht en humeur. Titelprent van de aan Else Lasker gewijde bundel 'Die Söhne'