Kleine geheimen en bergen sneeuw

Kerstin Ekman: Onder de sneeuw. Uit het Zweeds vertaald door Mariyet Senders en Helene Biesheuvel. Bert Bakker, 221 blz. ƒ 29,90.

In een interview met deze krant van enkele maanden geleden verklaarde de Zweedse schrijfster Kerstin Ekman zich nog steeds gelukkig met de misdaadromans waarmee ze eind jaren vijftig haar loopbaan was begonnen. Niet zozeer wegens hun kwaliteit, maar wel door wat ze haar zelf gebracht hadden. De wetten van het genre, de onwrikbare structuur van mysterie en ontknoping, hadden haar houvast gegeven in een periode waarin ze haar eigen vorm nog moest vinden. De misdaadroman verschafte haar een kapstok om haar persoonlijke preoccupaties gestalte te geven in een afgerond verhaal, zodat de dreigende valkuil van het al te emotionele adolescentenproza eenvoudig vermeden kon worden. Erg nieuwsgierig naar haar vroegste werk maakte die opmerking niet; de schrijfster zelf leek die boeken vooral als een leerschool te beschouwen voor haar latere werk. En de lessen over techniek en intrige die zij in die beginjaren leerde, konden niet beter in praktijk gebracht zijn dan in Zwart water, de roman waarin een duistere misdaadgeschiedenis slechts het literaire skelet vormt van een meesterlijke vertelling over menselijke onmacht en eenzaamheid.

Een beetje angstig begon ik dan ook aan Onder de sneeuw, een roman van Ekman uit 1961, zojuist zowel in het Engels als Nederlands uitgebracht - ongetwijfeld wegens het grote succes van Zwart water en de onstuitbare hang van lezers naar romans waarin over het leven gefilosofeerd wordt temidden van hoge bergen sneeuw. De uitgever verklaart Onder de sneeuw op de achterflap als een blauwdruk voor Zwart water, wat de last alleen maar zwaarder maakte. Maar wat blijkt: Ekmans roman uit haar leerjaren bezwijkt geenzins onder de reputatie van haar latere, gerijpte werk.

Het landschap is dat van het hoogste noorden van Zweden, het nomadische Lapland waar zowel Zweeds, Fins als Samisch wordt gesproken. In het geïsoleerde gehucht Rakisjokk is een man doodgevroren en de zwaarlijvige politieman Torsson uit een nabijgelegen plaatsje moet er hartje winter naartoe om een rapport op te stellen. Het slachtoffer lijkt na een uit de hand gelopen ruzie dronken de sneeuw te zijn ingelopen; de zaak blijkt even simpel als oninteressant. Maar een half jaar later wordt hij min of meer toevallig opnieuw aan het rollen gebracht door een vriend van de dode man, een aanhoudend lollige beeldend kunstenaar, een nogal vermoeiend personage, onbeholpen neergezet bovendien. Samen met hem begeeft Torsson zich opnieuw naar de piepkleine, claustrofobische gemeenschap, die slechts bereikbaar is over een meer.

Natuurlijk klopt er ineens van alles niets, natuurlijk ook blijkt het slachtoffer, Matti, leraar tekenen en handarbeid op het plaatselijke schooltje, vermoord. En vanzelfsprekend komt langzaam maar zeker de schrijnende waarheid aan het licht, maar nauwelijks door de ijver van de politieman, die zich eerder lethargisch laat meedrijven op de trage stroom van de gebeurtenissen. Zijn zaak wordt opgelost, maar niemand slaat een zucht van verlichting. De verlatenheid wordt er alleen maar groter door.

Juist hierin schuilt de onverwachte kracht van Onder de sneeuw: de vanzelfsprekende, hier en daar laconieke manier waarop de jonge Ekman de tragische wereld neerzet die ze voor de rest van haar schrijversloopbaan zal bewonen. De gemeenschap van Rakisjokk met haar pietluttige geheimen, haar onnozele verkramptheid en schaamte, biedt al uitzicht op Ekmans grote thema's. De breekbaarheid van alle relaties, het menselijke overmogen om zelfs hen die ons het meest dierbaar zijn te doorgronden, de overweldigende aanwezigheid van een onverschillige natuur, het is er allemaal al, zij het in de notendop van een misdaadroman; minder overweldigend dan in Zwart water, heel wat minder complex ook, en hier daar ontsierd door pogingen tot joligheid door een schrijfster die bang is voor zwaarwichtigheid en een verveelde lezer. Haar literaire landschap is er echter niet minder herkenbaar door.

Achteraf gezien blijkt Onder de sneeuw een eerste verkenningstocht in een gebied dat Kerstin Ekman uiteindelijk tot in alle hoeken en gaten in kaart zal brengen. Maar het landschap zal niet meer veranderen: het voelt hier al even onherbergzaam, even verlaten, wreed en onverschillig aan als het in latere boeken zal blijken te zijn. Als het nu 1961 was, zou ik de geboorte van een bijzondere schrijfster hebben verkondigd.