Concernvorming

Hoe groot is de redactionele onafhankelijkheid van literaire Global players

Ook binnen andere grote uitgeefholdings, zoals het beursgenoteerde Wolters Kluwer (waaronder uitgeverijen vallen als Contact en Luitingh-Sijthoff) of de Weekbladpers Groep (Querido, Arbeiderspers, Bezige Bij), moeten literaire uitgeverijen bepaalde rendementsnormen halen. Daardoor genieten ze zelden volledige redactionele zelfstandigheid - ook al beweren ze zelf om het hardst van wel. Dat leert een rondgang langs betrokkenen in de uitgeefwereld. De concerndirecties oefenen invloed uit op het uitgeefbeleid. Maar omdat die invloed indirect is, en uitgevers er on the record meestal niets over loslaten, blijft het moeilijk hier precies de vinger op te leggen.

Er zijn verschillende patronen denkbaar. Een verliesgevende uitgeverij die wordt overgenomen door een concern kan vervolgens samengevoegd worden met een andere uitgeverij of gedegradeerd worden tot imprint. Het eerste gebeurde met de literaire uitgeverij Nijgh & Van Ditmar nadat het medio jaren tachtig in kwakkelende toestand was overgenomen door de Weekbladpers. Het laatste overkwam Athenaeum-Polak & Van Gennep en Agon nadat ze begin jaren negentig bij hetzelfde concern terechtkwamen. Nijgh is toegevoegd aan Querido, Athenaeum is een imprint geworden van Querido en Agon een imprint van de Arbeiderspers.

Vaak is het een sluipend proces. Eén of twee jaar na de overname stelt de concerndirectie de nieuw overgenomen uitgeverij voor de eigen behuizing te verlaten en in te trekken in dat andere pand van het concern. Als de overgenomen uitgeverij geen winst maakt, kan het vervolgens gebeuren dat de concerndirectie een collega-directeur vraagt eens bij te springen bij het leiden van de zwakke broer. Indien het dan nog niet goed gaat, besluit de concerndirectie de directeur van de overgenomen uitgeverij te vervangen.

Maar niet alleen verliesgevende uitgeverijen voelen de invloed van de concerndirectie. Ook goed renderende uitgeverijen moeten soms knokken met de concerndirectie om literair werk uit te kunnen geven dat niet bekend staat om zijn winstgevendheid: literaire tijdschriften, poëzie.