Kunstwerk als splijtzwam in voorstelling met karakter

Voorstelling: 'Kunst' ('Art') van Yasmina Reza door Koninklijke Vlaamse Schouwburg. Gezien: 17/9 Koninklijke Vlaamse Schouwburg, Brussel. T/m 12/10 aldaar. Tournee t/m 8/11. Res.: 00-32-2-217 6937.

De Franse schrijfster Yasmina Reza (1957) gooide met 'Art', zoals de oorspronkelijke titel luidt, hoge ogen in Parijs en Duitsland; in Londen speelde de onweerstaanbare Albert Finney een van de drie rollen en Tom Courtenay de tweede. In Nederland kreeg Patrick Deleu voor de derde rol een Arlecchino (prijs voor de beste bijrol).

Het succes van 'Kunst' is geheel gerechtvaardigd. De schrijfster, die zelf acteerde in haar debuut Gesprekken na een begrafenis, geeft blijk van een uitzonderlijk talent voor theatrale actie en dynamische handeling. Wat zelden gebeurt in recent geschreven stukken is, dat de dialoog de actie voortstuwt. Elke vorm van stilstand of van kunstzinnige bespiegeling ontbreekt. In dat opzicht is er niets 'artistieks' aan 'Kunst'. En toch getuigen zowel het toneelstuk als de voorstelling die de Koninklijke Vlaamse Schouwburg uit Brussel ervan maakte, van grote kunstzinnige inzet en karakter.

Hier wisselen kunst en 'kunst' stuivertje. 'Kunst' en kunstzinnigheid zijn met elkaar verstrikt in een Gordiaanse knoop. Die verwarring is de inzet. Ooit hebben we geleerd dat er over smaak niet valt te twisten, en toch doen mensen het. Zo is er bijvoorbeeld Marc, een welgestelde, licht ontvlambare man wiens wereldbeeld instort als zijn vriend Serge ineens een krankzinnig duur schilderij koopt, dat niets anders voorstelt dan een rechthoekig, wit vlak. Als je je ogen dichtknijpt, zie je fijne lijntjes... Is dat kunst?

Vriendschap is voor Serge en Marc, en voor hun wederzijdse vriend Yvan, hetenige houvast. Vrouwen zijn zenuwslopend, en werk is slechts werk. De aanschaf van het witte, abstracte, niets-voorstellende kunstwerk heeft het effect van een fragmentatiebom: de vriendschap spat uit elkaar, want Marc weigert te accepteren dat Serge zich, mede door de aanschaf van dit werk, in een trendy wereld gaat bewegen waar hij zelf een vreemde is. Bovendien onttrekt Serge zich aan Marc's macht door een zelfstandige daad te stellen.

De drie acteurs zijn gevangen in een benauwend decor, ontworpen door Rien Bekkers, waarin het hagelwitte kunstwerk welhaast obsceen de aandacht eist. Marc - gevaarlijk, leep en gemeen gespeeld door Hubert Damen - draait als een tijger rond het werk, klaar om toe te springen. Serge, een kalme en superieure rol van Jan Pauwels, wakkert de roofdierachtige vernietigigsdrang van Marc wellustig aan. Dan is er de vergevingsgezinde, wat simpele en gevoelige Yvan; Bert André maakt van deze in-goede man een monument van trouwhartigheid.

Albert Lubbers kiest, net als lang geleden in zijn regie van De Pelikaan van Strindberg, voor een uitvoering die onder hoge spanning staat, veroorzaakt door tempo, klein speelvlak, extreem realisme. Alles is heftig. Dat is goed; langdradigheid zou tot oeverloze borreltafelpraat hebben geleid, terwijl in 'Kunst' veel meer in het geding is. In al zijn blinde opstandigheid jegens Serge en zijn smaak is Marc een tragisch personage. Hij kan niet aanvaarden, en dus erin berusten, dat iemand die hij door het geven van vriendschap aan zich wil binden zijn eigen weg kiest. Hij voelt zich verlaten, en de enige manier om tot hernieuwd vertrouwen te komen is zich te verzoenen met het kunstwerk. Die moeizame weg erheen - eigenlijk een gevecht van Marc tegen zichzelf - heeft Reza briljant uitgestippeld, en de drie acteurs van de KVS hebben de mannen met lef uitgebeeld.