De eigenaardige lotgevallen van een Russische belegger

Op de Russische aandelenmarkt is het goed toeven dezer dagen. Maar hoe kom je er? Voor een kleine belegger is dat niet zo gemakkelijk, zo bleek onze correspondent. Voor de grote beleggers zijn er ook nog wat kinderziektes, zoals bedrijfsdirecteuren die rechtmatige eigenaars met geweerschoten van hun erf weren.

De medewerkster van de ABN AMRO in Assen moest twee keer bellen en twee keer faxen: klopte het dat ze 10.000 dollar via The Bank of New York naar een andere bank in Riga, Letland, moest overmaken, ten gunste van een brievenbusbedrijf op Cyprus dat er in Moskou aandelen in Russische bedrijven voor zou kopen?

Ja, ik had mij door effectenmakelaar Ivana laten overtuigen dat dat de veiligste en makkelijkste manier was om als buitenlander rechtstreeks te participeren in “de grootste emerging market ter wereld”. Alles wat ik als belegger op de Russische aandelenmarkt hoefde doen, was het tekenen van een contract waarin ik afstand deed van mijn geld, maar nog wel het beheer erover behield. En natuurlijk de minimuminleg van 10.000 dollar overmaken via de beschreven route.

“Als u snel wilt beginnen, kunt u ook eerst het geld sturen, en pas later het contract tekenen”, zei Ivana. Het handelshuis waarvoor zij werkt, Rinaco Plus, komt in de vakpers naar voren als betrouwbaar, legaal en fair. Bij alle inkomende telefoongesprekken loopt er een bandje mee zodat er achteraf geen misverstand kan ontstaan over de koop- of verkoopopdrachten. En als een van de weinige brokers doet Rinaco Plus ook aardig tegen 'kleine' klanten.

Want wie minder dan een ton kan inleggen, heeft op de Moskouse aandelenbeurzen niets te zoeken. Daar verdringen zich de snelle handelaren die werken in opdracht van banken en beleggingsfondsen, buitenlandse zowel als Russische. Natuurlijk kun je zonder onnodige risico's met kleine bedragen terecht bij Rusland-beleggingsfondsen als Hermitage of Templeton die aan de Amerikaanse beurzen zijn genoteerd. Maar dat is de indirecte manier om te profiteren van de spectaculaire koersstijgingen die de Russische aandelenmarkt zo aantrekkelijk maakt.

De sport is: hoe kom je aan aandelen Irkoetsenergo, die in de eerste helft van dit jaar 110 procent in waarde stegen? Of aan ZIL, de automobielfabriek waarvan de notering de afgelopen week met 33 procent klom?

Er springen vonken van vertrouwen in de Russische economie. Na zeven jaren van krimp staan de parameters nog altijd in de min, maar dat hoeft niet lang meer te duren. “1998 wordt het jaar van de groei”, belooft president Jeltsin. Wat bijdraagt aan het vertrouwen is dat hij al een jaar sap in plaats van wodka drinkt. Herrezen van zijn ziekbed stuurt hij sinds maart een regering aan van jonge, radicale markthervormers. “De fase van het bandieten-kapitalisme is voorbij”, kondigde vice-premier Boris Nemtsov deze zomer aan.

Nog voor de eeuw om is, pakt Rusland de draad op die in 1917 abrupt was afgebroken. Niet dat schuldbrieven van 1000 mark van de Eisenbahn Gesellschaft Moskau-Kursk, van voor de bolsjewistische revolutie, nog te verzilveren zijn. Net als de vergeelde obligaties van 200 pond van The Town of St. Petersburg brengen ze als curiosum op de Moskouse toeristenmarkt nog slechts een paar tientjes op. Zeventig jaar lang monopoliseerde de staat namens de homo sovieticus de staatshuishouding; volgens de heersende ideologie bezat iedereen alles.

Maar zodra de USSR eind 1991 was opgehouden te bestaan, werd een deel van het staatseigendom onder het proletariaat verdeeld - in de vorm van aandelenvouchers. Verbouwereerd, omdat ze van de ene op de andere dag bezitters van produktiemiddelen waren geworden, vernamen de Russische arbeiders dat die vouchers “de waarde van een auto” zouden krijgen. Toen dat niet gebeurde gingen de met krulletters bedrukte waardepapieren voor een fles wodka van de hand, zoals de werkers van de automobielfabriek GAZ in Nizjni Novgorod vertelden.

Die eerste jaren van privatisering, 1992 en 1993, kende de opkomst van de “stofzuigers”, zegt de financieel analist Igor Semenenko van het nieuwsbulletin Capital Markets Russia. “De stofzuigers zijn mannen die met koffers vol cash het land intrekken, die een kluisje huren bij een plaatselijke bank - soms hebben ze een miljoen dollar bij zich - en die vervolgens zoveel mogelijk vouchers opkopen, voor handelaren in Moskou die zodoende grote belangen in die bedrijven verwerven. Zo zijn de grote banken in Rusland begonnen.”

De zeven machtigste bankiers die in sneltreinvaart kwamen bovendrijven boden de overheid in 1995 miljoenenleningen aan. Jeltsin vond aanvankelijk dat hij die bezwaarlijk aan kon nemen, maar met de moeizame verkiezingen in zicht, liet hij toch maar het loans-for-shares programma ontwerpen: de staat nam kredieten op bij de banken, die in ruil daarvoor aandelen in staatsbedrijven in onderpand kregen.

Omdat de staatsschatkist zeker in het verkiezingsjaar 1996 te leeg was om de leningen terug te betalen, liep deze tweede privatiseringsgolf uit op een grootschalige uitverkoop van staatsbezit. De banken organiseerden veilingen waarop de aandelen naar de hoogste bieder zouden gaan; ze diskwalificeerden hun concurrenten op grond van 'vormfouten', en eigenden vervolgens zichzelf grote stukken van de cake toe voor minimale prijzen. “Kremlin-kapitalisme”, noemen de auteurs van een gelijknamig boek deze “grootste overdracht van bezit in de geschiedenis”. Het “zevenbankiersdom” hield Jeltsin in de strijd tegen de communisten overeind, Jeltsin hield de oligarchie overeind - dat was de deal.

Om op een andere manier aan kapitaal te komen schreef de Russische staat in oktober vorig jaar voor het eerst sinds 1917 weer een obligatie uit: een evro obligatsi-i, oftewel een eurobond, ter waarde van 1 miljard dollar tegen 9,25 procent rente per jaar. Op de betrouwbaarheidsschaal klom Rusland op naar het niveau van Mexico en de Filipijnen. Inmiddels is er door bedrijven en lokale overheden als St. Petersburg in totaal 3,5 miljard dollar op de kapitaalmarkt geleend.

Maar Jeltsin wil meer. Hij heeft een “economische amnestie” afgekondigd voor Russen die met hun vluchtkapitaal zijn uitgeweken naar Cyprus, Dubai of nog verder, en die naar hun moederland willen terugkeren. Zij hoeven niet te verantwoorden hoe ze aan hun fortuin zijn gekomen, op voorwaarde dat ze tussen de tien en vijftien procent aan de schatkist afdragen. De schatting is dat er nu al meer kapitaal naar Rusland stroomt dan er uit wegvliedt. De vraag naar roebels trekt aan, de munt is stabiel en per 1 januari schrapt de centrale bank drie nullen van de roebelbiljetten omdat die te sterk doen denken aan een spook uit het verleden: de geldontwaarding.

Op de Moscow Central Stock Exchange is de bonanza voelbaar. Anders dan de naam suggereert is het een rommelige beurs in een achterafgebouw vol donkere gangen en kapotte tegeltjes. Toch vindt er online trading plaats, vooral in futures en opties, en er gaan kreten van afschuw door de zaal als de Dow Jones zakt. “Het is de opwinding, he”, zegt de 25-jarige Sergej Malygin. Hij is afgestudeerd in de theoretische natuurkunde, maar vindt deze handel aantrekkelijker dan de armoede waartoe een baan als wetenschappelijk onderzoeker hem zou veroordelen. En Sergej ziet meer voordelen: “Ik zou in Rusland nooit een werkplaats of een export-import bedrijf opzetten. Eerst moet je de bureaucratische obstakels overwinnen, dan krijg je te maken met louche zakenpartners en afpersers. Ik investeer liever in deze anonieme business.”

De verschillende Moskouse beurzen zijn de opvolgers van de massale voucherhandel en pyramidefondsen. De Russen, gelokt door het gouden bergen-perspectief, brachten hun spaargeld massaal naar instellingen met namen als MMM, die ongelofelijke rentes boden totdat ze instortten. Sinds kort proberen beschaafdere banken de geschatte 20 miljard dollar die er in sokken en matrassen wordt bewaard, op andere manieren aan te trekken: de bank Troika Dialog heeft een “Aandelenshop” geopend waar iedereen met een paspoort en 10.000 dollar aan cash welkom is - en dat is volgens de loketdame alles.

Maar krijg ik dan aandelen Rode Oktober (Chocola) of Nizjnegorodsviazinform (het telecombedrijf in Nizjni Novgorod) die op mijn naam staan? Nee, de aanschaf van Russische aandelen is zo eenvoudig niet. Op de leidende, elektronische beurs staan slechts vijf bedrijven genoteerd waarin vlot en efficiënt gehandeld kan worden. Nog eens tien zijn vrij verhandelbaar, al staan de koersen daarvan niet continu op het scherm. Praktisch alle bedrijven houden namelijk hun aandelenregisters in eigen huis, zodat de effectenmakelaar zich voor iedere transactie persoonlijk bij het hoofdkwartier moet melden. “Vergeet niet”, zegt Igor Semenenko met gevoel voor understatement, “Rusland is een groot land”.

Het beruchtst is het registratiekantoor van de oliemaatschappij Tomskneft in de Siberische wildernis. Om daar te komen moet je per vliegtuig of trein naar Tomsk, vandaar per boot over de rivier de Tom, en het laatste stukje - althans 's winters - per hondenslee. Het achterliggende idee van de directie is simpel: die is er niet van gediend dat onbekenden een deel van hun concern opkopen om op een dag de aandeelhoudersvergadering te domineren.

Nog altijd bestaan er enorme industriële conglomeraten met aan het hoofd “rode directeuren” die als terriers aan hun macht en privileges hangen. De bazen van de aluminiumsmelters in de Siberische regio Krasnojarsk bijvoorbeeld, begroeten de al dan niet vijandig gezinde investeerders al drie jaar lang met geweerschoten. Aan kapitaal van buitenstaanders hebben zij geen behoefte: tachtig procent van hun productie is bestemd voor de export, en buitenlandse afnemers zijn anders dan de binnenlandse geen wanbetalers. “Er zijn in de strijd om de controle over de smelters doden gevallen”, zegt Semenenko. “De zittende directeuren willen gewoon niet dat er iemand meeprofiteert van de winst.”

Aandeelhouders in Moskou en oude Sovjet-managers in de provincie zijn in een titatengevecht verwikkeld. Bij de poort van de Novolipetsk Metallurgische Kombinat, een van de grootste hoogovens ter wereld, vonden deze zomer Wild-West-taferelen plaats: wapperend met hun waardepapieren en geflankeerd door advocaten en lijfwachten, probeerde een groep prominente aandeelhouders uit Moskou zich toegang te verschaffen tot de fabriek. Maar de directie ontzegde hun de toegang tot de aandeelhoudersvergadering. “Het zijn speculanten”, zo luidde hun verweer, “die het niet kan schelen of wij failliet gaan of niet, die er niet om malen als er 50.000 mensen op straat komen te staan.”

Ook in de ruimtevaartindustrie woedt een bizarre slag om aandelen. Om de Russische bijdrage aan de bouw van het internationale ruimtestation Alpha te kunnen financieren heeft Jeltsin per decreet de verkoop van 12 procent in de raketbouwer RKK Energija aangekondigd. Volgens de krant Izvestija bezitten de 20.000 werknemers - sinds de uitgifte van vouchers - tezamen een belang van dertig a veertig procent in de onderneming. In opdracht van onbekende instellingen met namen als Aspect en Artcominvest is er een legertje “stofzuigers” actief. Door tegen elkaar op te bieden is de prijs van de vouchers in drie maanden vertienvoudigd, van 30.000 naar 300.000 roebel (van tien naar honderd gulden). Wat doet president-directeur Joeri Semjonov? Tijdens de schaft laat hij zijn employees via de intercom waarschuwen tegen een vijandige overname en stelt hen voor de waardepapieren bij hem te verzilveren. Lang niet iedereen is daar gelukkig mee. “Ik voel me beledigd door al dit getouwtrek”, zei kosmonaut Gennadi Strekalov tegen de Izvestija. “Ik werk hier al veertig jaar. Ik heb mijn voucher verscheurd en weggegooid.”

De Amerikaans-Hongaarse filantroop en beursspeculant George Soros weigerde tot voor kort in de Russische economie te investeren. Hij meende zelfs dat de opkomst van het “roverskapitalisme” in Rusland de fundamenten van de civilisatie ondermijnde. Maar sinds deze zomer is hij om: “Er wordt nu een serieuze poging gedaan om de rechten van de aandeelhouders te respecteren”, zo zei hij in de Financial Times, nadat hij samen met een bankconsortium voor 1,8 miljard dollar 23 procent van de aandelen in het telecombedrijf Svjazinvest had gekocht.

Nog altijd is het grootste deel van de aandelenhandel ondoorzichtig en buiten het bereik van de gewone, particuliere belegger. Toch had Ivana van Rinaco Plus een waaier van mogelijkheden gepresenteerd, waar ik met mijn 10.000 dollar uit kon kiezen. “Lukoil, Rostelecom, Aeroflot, wat je maar wilt. Alleen Gazprom wordt voor buitenlanders door de wet afgeschermd.” Na ondertekening van het contract, en na overmaking van die 10.000 dollar, brak het uur van de waarheid aan.

Wat te kopen? Lukoil leek geen slecht idee. “Helaas, aandelen Lukoil zijn alleen in pakketjes van 127.000 dollar te koop”, zei Ivana beleefd. Rostelecom dan? “Dat gaat ook niet voor 10.000.” En Irkoetsenergo? Het warenhuis GOeM? We namen bijna de hele top vijftig door, totdat mijn makelaar me op Unified Energy Systems - Ruslands samenwerkende energiebedrijven - wees. “Er wordt een pakket van 25.000 aandelen UES aangeboden, tegen een koers van 40 dollarcents, dat is precies 10.000 dollar”, zei ze enthousiast. “Doen!” hoorde ik mij in de hoorn zeggen. Diezelfde dag nog bij het scheiden van de markt waren mijn aandelen vijf procent in waarde gestegen.