Uitschot van oude oorlogen teistert zuidwesten Oeganda

Het dividend van Oeganda's investering, vorig jaar, in de oorlog in het naburige Congo (Zaïre) valt tegen. Het zuidwesten van het land wordt nog steeds geplaagd door rebellen van zeer uiteenlopende pluimage.

KASESE, 30 sept. Na een diepe zucht zegt Albert Byaruhango, adviseur van president Yoweri Museveni: “Ja, we zijn diep teleurgesteld over de nieuwe rebellie in het zuidwesten van Oeganda. We dachten dat na het vertrek van de Zaïrese president Mobutu er vrede zou komen”. Hij stopt even en vervolgt: “We waren er tezeer van overtuigd dat Mobutu achter iedere guerrillabeweging tegen ons zat. Misschien oefende hij slechts beperkte controle uit in het woeste grensgebied. De opstand in Congo van Kabila's troepen ging te snel, hij slaagde er niet in zijn positie in de veroverde gebieden te stabiliseren. Evenmin als Mobutu is hij volledig heer en meester in de grensgebieden. Daar betaalt Oeganda nu de rekening voor.”

Oeganda gaf vorig jaar actieve steun aan de opstand tegen Mobutu van Laurent-Désiré Kabila, in de hoop zo af te rekenen met de Oegandese verzetsbewegingen die met Mobutu's zegen opereerden vanuit Zaïre. Oegandese troepen trokken Congolees grondgebied binnen. De opzet slaagde slechts ten dele. In het noordoosten werd het West Nile Bank Front, geleid door aanhangers van Idi Amin, eerder dit jaar goeddeels opgerold. In het zuidwesten daarentegen ontstond een nieuwe beweging, die sinds november het bewind van president Yoweri Museveni ging tarten: de Verenigde Democratische Krachten (ADF).

“Kijk, daar boven in de heuvels”, zegt Charles Angina, commandant van de Oegandese regeringstroepen in het zuidwesten. “De boeren leven er verspreid, de ADF-rebellen zien steeds opnieuw kans om burgers aan te vallen en ik kan de bevolking niet voortdurend beschermen”, geeft hij ruiterlijk toe. Hoewel de ADF-strijders vrijwel uitsluitend 's nachts actief zijn, slagen ze er in auto's te stelen en burgers te ontvoeren in dorpjes en stadjes onder controle van Angina's manschappen. Vorige week werden in een woonwijk van de districtshoofdplaats Kasese twaalf burgers gedood en vele anderen ontvoerd door de ADF. Tienduizenden burgers raakten ontheemd sinds het uitbreken van de gewelddadigheden, een jaar geleden. Oeganda's leger lijkt geen afdoend antwoord te kunnen vinden, de terreur van de ADF tegen de bevolking neemt toe. Evenals in Noord-Oeganda, waar Soedan de Oegandese rebellen van het Verzetsleger van de Heer (LRA) steunt, dreigt weer een deel van het land aan Museveni te ontglippen.

In het zuidwesten, waar de grenzen van Congo, Rwanda en Oeganda samenkomen, ligt het schitterende Ruwenzorigebergte. Ptolemeus, de beroemde geograaf uit Alexandrië, schreef 150 jaar na Christus over de 'Bergen van de Maan'. Hoog in de bergen, waarvan sommige bedekt zijn met sneeuw, leven de laatste gorilla's. De groene heuvels en valleien aan de voet van de bergen behoren aan mensen. “U bent gek als U de heuvels ingaat”, waarschuwt een bewoner, “wij leven sinds de komst van de rebellen alleen nog in de dalen. Ziet U dat dorp daar? De ADF kwam er twee maanden geleden vijftien burgers doden. Van één hakten ze het hoofd af en wierpen het in onze kerk”.

In het ziekenhuis van Kilembe ligt een meisje van veertien jaar zonder benen: er worden steeds vaker landmijnen gebruikt. Ook worden regelmatig mensen behandeld voor schotwonden en verminkingen toegebracht door kapmessen. Het afsnijden van oren, neus en ledematen komt steeds vaker voor sinds anti-Tutsi extremisten uit Rwanda zich aansloten bij de ADF.

Ontvoeringen moeten de ADF-gelederen versterken. “Ik werd met vele anderen uit mijn dorp ontvoerd. We moesten geplunderde spullen dragen. Je doet wat ze zeggen, anders ben je verloren”, vertelt Beatrice in Kilembe. Ze wist vorige maand te ontsnappen uit handen van de ADF. “We moesten zeggen in Allah te geloven en niet in Jezus. Islamieten en christenen moeten apart leven in de kampen van de opstandelingen.” Tientallen catechisten en andere bij de kerk werkzame mensen werden ontvoerd. Met de bijbel in de mond gepropt zijn dode slachtoffers gevonden. Dominee Esra van de Anglicaanse kerk in Kilembe concludeert: “Veel ADF-rebellen lijken aanhangers van de radicale moslimsekte Salaf Tabliq. Bij hun eerste aanval in november doodden ze priesters. En hier vlakbij vermoordden ze een collega van me en lieten zijn hoofd achter op het altaar”.

De ADF blijkt een bonte verzameling van het uitschot van verslagen militaire groepen. Oegandese moslimradicalen, leden van de Rwandese Hutu-militie Interahamwe, voormalige regeringssoldaten uit Rwanda en Zaïre, plaatselijke opstandelingen en bandieten, allen gebruiken ze het ADF-etiket. Vanaf het midden van de jaren zestig tot tien jaar geleden opereerden er in de Bergen van de Maan rebellen die ijverden voor de stichting van een koninkrijk voor de plaatselijke Bakonjo-stam. Leden van de Salaf Tabliq onder leiding van een zekere Jamil Mukulu waren, tot ze in 1995 door het regeringsleger werden verslagen, actief in het noordelijker gelegen Hoima district. De Tabliqs trokken vorig jaar vanaf Zaïrees grondgebied de Bergen van de Maan in en richten hun aanvallen op christenen. Onlangs voegden zich verslagen soldaten uit Zaïre en Rwanda bij hen.

Steun voor de ADF bestaat er nauwelijks. “Na jaren van gewelddadige anarchie in heel het land heerst er eindelijk weer vrede in Oeganda”, verkondigt John Muleremba in Kasese. “Bij de verkiezingen vorig jaar stemde deze regio daarom massaal op Museveni. Het regeringsleger doet zijn best ons te beschermen, maar zodra de soldaten zijn vertrokken, komen de rebellen terug.” Volgens commandant Angina krijgt de ADF hulp van sommige burgers, voornamelijk familieleden van de oude rebellen onder de Bakonjo. “De meesten van mijn gevangenen blijken echter Congolezen”, vertelt hij. Ndiwa Chemasnet, districtsbestuurder in Fort Portal, noemt de ADF-strijders lafaards. “Ze kunnen alleen mensen ontvoeren, ik bespeur geen politieke motieven. Ze praten niet met de bevolking. Confrontaties met ons leger gaan ze uit de weg”.

Een met bloed doordrenkt velletje papier geeft een idee van de motieven. Angina vond de met de hand geschreven tekst op het lichaam van een dode ADF-strijder. “Museveni is een Rwandese Tutsi” (...) “Oeganda lijdt onder een Tutsi-regime” (...) “Laat het kwalijke Rwandese Tutsi-regime in Oeganda zijn tapijt oppakken en naar Rwanda terugkeren” (...) “Wij van de ADF zijn actief in bijna alle districten van Oeganda” (...) “Wij informeren de wereld: Museveni's macht is gebroken”.

De naar schatting tweeduizend ADF-strijders controleren geen grondgebied, maar maken het zuidwesten onveilig en hun acties nemen steeds wredere vormen aan. Het aanzien van Museveni en Oeganda's weer op gang gekomen economie lopen schade op. De militaire uitgaven moeten hoog blijven, té hoog voor de nog fragiele economie. De ADF is gesignaleerd op theeplantages en eigenaren voelen zich bedreigd. Veel van 's lands toeristische attracties liggen in en rond de Bergen van de Maan. Een groot project in Kilembe voor de winning van kobalt trok een omvangrijke buitenlandse investering aan, evenals 150 buitenlandse experts. “Wij maken ons geen zorgen”, verklaart general manager Mfite Basaza van de Kilembe-mijnen. “We kregen garanties van Museveni en we vertrouwen hem”. Sinds kort zijn regeringsmilitairen rond de mijnen gelegerd en het mijnbouwbedrijf beschikt zelf over honderd man gewapend personeel.

De regering bagatelliseert de nieuwe opstand in het zuidwesten. Evenals ze dit al jaren doet met de veel grotere opstand in het noorden, voorspelt ze een spoedige en definitieve nederlaag van de ADF. Oeganda's lange geschiedenis van hardnekkige regionale verzetsbewegingen en de slechte sociale omstandigheden doen anders vermoeden. Een oudere inwoner van Kilembe zegt: “Jongeren vallen tegenwoordig makkelijk te manipuleren. Ze hebben geen werk en geen doel in het leven. Onder valse voorwendselen worden ze door rebellen gerekruteerd. Er worden hun werk, een woning en een auto aangeboden, maar ze eindigen in een militair trainingskamp. Ze weten niet wat ze doen”.