Heeft Philips het besturen vervangen door het beheer van participaties?

'Philips komt' luidt de kop boven een zeer lichtvoetig hoofdartikel in NRC Handelsblad van 23 september. Een kop die de essentie mist van de berichten over een verhuizing van de Philips-top. Het enige dat tot nu toe min of meer schijnt vast te staan is het gaan van Philips, het vertrek uit Eindhoven.

De redenen die voor de verhuizing worden opgegeven, zijn uitsluitend negatief. Provinciestadje, te grote behuizing voor de verkleinde staf, kantoren niet meer adequaat in deze tijd, een top die te dicht zit op zijn Nederlandse medewerkers. Vooral dat laatste is bijzonder, omdat zelden in Nederland een hoofdkantoor is gebouwd dat door zijn opzet zo'n afstand tot de medewerkers creëert. Een psychologische afstand, die belangrijker is dan de fysieke en die in het verleden alleen maar als negatief werd ervaren.

Als het alleen maar om een 1 op 1 verplaatsing van het gereduceerde hoofdkantoor naar Amsterdam zou gaan, zou het een uitermate kostbare oplossing zijn van een niet duidelijk gedefinieerd probleem. Er moet dus wel meer achter de verhuizing zitten. Te denken is aan het vertrek van 300 tot 400 banen uit Eindhoven waarvan bij aankomst in Amsterdam (?) nog maar 200 tot 300 over blijken. Onderweg 'gemorst', zoals een vroegere vice-president van Philips met niet al te veel respect voor zijn medewerkers dat placht te noemen.

Maar het verlies van medewerkers bij een verhuizing kan ook wel eens diegenen betreffen die je het minst kunt missen. Inkrimping zal dan ook wel geen leidmotief geweest zijn.

Het enige wat tot nu toe duidelijk is, is dat een beslissing van een dergelijk belang alleen genomen wordt als de voorzitters van de Raad van Bestuur en de Raad van Commissarissen daar volledig achter staan. De laatste, Maljers, is ook nog hoogleraar aan de Erasmus Universiteit in strategisch management en zal ongetwijfeld zijn studenten voorhouden dat (re)locatie van activiteiten de strategie van de onderneming volgt en niet omgekeerd. Maar over die strategie tasten we in het duister. Boonstra heeft bij herhaling laten weten dat daar dit jaar nog niets over naar buiten zal komen.

Gaat het dan wel om de verplaatsing van het hoogste bestuursorgaan van Philips? Of eerder om een beheersorgaan, een soort participatiemaatschappij? Wat is er bij Philips gebeurd? In de donkerste jaren van het bedrijf toen er een aandelenkoers was van rond de 20 gulden, werd regelmatig vastgesteld dat de beurswaarde van Philips ongeveer even groot was als die van Polygram, een 75 procent dochter, die op 'arm's length' bestuurd werd. De miljardensanering van Philips werd daarna mogelijk gemaakt door de verkoop van een minderheidsaandeel in het Japanse MEC (het tafelzilver) aan de meerderheidsaandeelhouder Matsushita. In 1995 heeft Philips ook een deel van ASML, producent van apparatuur voor de chipindustrie, naar de beurs gebracht. Voor ASML, dat inmiddels een beurswaarde van ongeveer 14 miljard gulden heeft, heeft Philips met een belang van 24 procent geen directe management-verantwoordelijkheid meer. Enkele maanden geleden heeft het bedrijf dan ook nog een paar procent van zijn 34 procent belang in de Taiwanese chipproducent TSMC verkocht. Het resterende belang kan daarmee op ongeveer 17 miljard gulden geschat worden.

Tel je de beurswaarde van de twee voormalige 100 procent dochters en de deelname in het Taiwanese bedrijf bij elkaar op, dan kom je weer op een bedrag dat in de buurt komt van de inmiddels ook sterk gestegen beurswaarde van Philips. Is Philips misschien beter geworden in het beheer van participaties dan in het bestuur van een (over)complexe organisatie? En zou je dan niet eerder moeten denken aan uitbreiding van (het aantal) participaties dan aan het terugbrengen en verzilveren van aandelen. In dat geval tekent zich een heel andere lijn af en lijkt een verhuizing van 30 tot 40 mensen naar het financiële centrum van het land meer in de rede te liggen. En wellicht is het dan nog verstandiger om enkele beleggingsdeskundigen in de randstad aan te trekken. Als de beurswaarde van ASML in minder dan drie jaar ongeveer het twintigvoudige wordt en in die tussentijd breng je als participatiemaatschappij je aandeel tot minder dan een kwart terug, dan is dat niet iets om trots op te zijn. Los van de stijging van de beursindex is dan toch de waarde bij introductie dan wel de enorme potentie van het bedrijf en zijn leiding wat bescheiden ingeschat.

Als het nieuwe kantoor zich gaat concentreren op participaties, is er alle reden om het bestuur van de (nog) resterende delen in Eindhoven te laten, in de buurt van de troepen.

Voorlopig zal het nog wel gissen blijven naar de rode draad die begin 1998 door Boonstra ontrold zou worden. Dat is slecht nieuws voor de direct betrokkenen, maar ook voor de Brabantse omstanders die wel zullen doorgaan met het spuien van hun emoties zolang het besluit niet definitief lijkt. Goed nieuws voor de media die daar nog vele kolommen en praatprogramma's mee kunnen vullen.

Een neveneffect van een verhuizing naar Amsterdam zou overigens kunnen zijn, dat de buiten-proportionele aandacht van de media voor Philips iets gaat afnemen. En misschien neemt het waarheidsgehalte dan wat toe. Jaren hebben we kunnen horen en lezen dat de afbraak van de werkgelegenheid van Philips in Nederland veroorzaakt werd door het verschuiven van activiteiten naar lage-loonlanden. Inmiddels heeft onderzoek aangetoond dat stoppen en verschuiven van werkgelegenheid slechts op een bescheiden derde plaats komt als oorzaak van de halvering van de werkgelegenheid in de periode 1982 tot 1994. Het grootste deel werd veroorzaakt door de verkoop van bedrijfsonderdelen en de toegenomen productiviteit.

De mythe dat 'de orkaan Gilbert in de persoon van Jan Timmer' meer de werkvloer dan de leiding getroffen heeft, zoals NRC Handelsblad in zijn commentaar schrijft, is waarschijnlijk geen reden voor verder onderzoek geweest. Het is echter zeer aannemelijk dat er bij deze saneringen procentueel evenveel of meer directieleden door de orkaan zijn weggeblazen dan andere medewerkers.

Kennelijk is NRC Handelsblad beter bekend met Amsterdam en het Muziektheater dan met Eindhoven en het Philips Ontspannings Centrum: die instelling uit het hoofdartikel bestaat al jaren niet meer. Door een staartje van de orkaan met de grond gelijk gemaakt.