Een toneelstuk met de sfeer van een spookhuis

De nacht van de pauw heet het nieuwe toneelstuk van Willem Jan Otten. Vanavond is de première in de Stadsschouwburg Amsterdam. “Het geheim van een goed stuk is dat er een geheim stuk inzit,” zegt regisseur Ger Thijs.

De nacht van de pauw: t/m 1/10 in Amsterdam, daarna tournee t/m 10/12. Inl. 070-3565363.

ROOSENDAAL, 30 SEPT. “Het liefst zou ik steeds nieuwe stukken regisseren,” zegt Ger Thijs, “en af en toe een klassieke tekst. Het mooie van een nieuw stuk is dat niemand 't nog gezien heeft, er is nog niet over geschreven. Je merkt het aan de reacties van het publiek: mensen gaan niet over metaforen nadenken, ze rationaliseren niet maar ondergaan wat ze zien, dat brengt het stuk dichterbij.”

Het is vrijdagmiddag, vier dagen voor de première van De nacht van de pauw, een nieuw toneelstuk van Willem Jan Otten. Ger Thijs, artistiek leider van Het Nationale Toneel in Den Haag, legt met de acteurs en technici de laatste hand aan de voorstelling. Men is uitgeweken naar theater De Kring in Roosendaal omdat de eigen Koninklijke Schouwburg wegens renovatie de komende twee jaar gesloten is.

“We zijn nu bijna twee weken in Roosendaal en iedereen wil naar huis”, zegt Ger Thijs later verontschuldigend in de uitgestorven kantine van het gebouw. “Nu ons theater in Den Haag dicht is hebben we niks, zelfs geen eigen repetitieruimte. Ik vind het zwerven vervelender dan ik had gedacht. Als de schouwburg over twee jaar heropent, maak ik met Willem Jan Otten een bewerking van Van oude mensen de dingen die voorbij gaan van Couperus.”

De vriendschap met Otten, vertelt Thijs, dateert uit de periode dat Thijs artistiek leider van Theater in Arnhem was en daar in 1983 Ottens vorige toneeltekst Een sneeuw zou regisseren. Ger Thijs: “Ik heb het uiteindelijk niet gedaan, omdat ik terugschrok voor het typisch Noord-Nederlandse milieu dat hij beschrijft, dat kende ik niet. Het was mij te filosofisch, te groot.”

Nu hij De nacht van de pauw regisseert, zegt Thijs, “doemt ergens op de achtergrond steeds de figuur van Willem Jan Otten op, omdat de manier waarop hij problemen formuleert heel erg van hem is.” Het stuk handelt over schuld en vergeving, over ouderschap en verantwoordelijkheid. Carl en zijn ex-echtgenote Emma confronteren elkaar met hun onverwerkte verleden. Aanleiding is een plotseling gevonden brief van Tim, hun zoon die zeven jaar eerder op 17-jarige leeftijd zelfmoord pleegde.

Thijs: “Die Tim was een losgeslagen jongen, aan de drank en aan de drugs, iemand die niet wist hoe hij om moest gaan met de vrijheid die hij had. Het is een herkenbaar modern probleem. Ik vond het heel goed dat Rik van Uffelen een link met de jaren zeventig zag: dit stuk gaat in feite over de gevolgen van de vrije opvoeding die toen zo in de mode was. Rik en Geert de Jong, die allebei kinderen van in de twintig hebben, hebben al die onzin zelf meegemaakt.”

De nacht van de pauw speelt zich af in Naarden-Vesting - de woonplaats van de schrijver zelf - op Paaszaterdag als de Matthaüs-passie wordt uitgevoerd. Het stuk bevat religieuze elementen maar volgens Ger Thijs zijn die van ondergeschikt belang: “Otten is de laatste tijd vaak in het nieuws als het om religie gaat en je ziet dat het ook in dit stuk de aandacht trekt, maar ik vind het religieuze daarin niet cruciaal. Als ik een tekst niet puur profaan zou kunnen interpreteren vind ik 'm oninteressant. Het gaat veel meer over verantwoordelijkheid en het ontduiken daarvan. Carl wilde geen kind, hij was in feite bang voor wat er zeventien jaar later met zijn zoon zou gebeuren. Hij doet alsof hij met het verleden niets te maken heeft maar hij komt er niet vanaf. Het is de gang van een man die eerst schuld ontkent en later toegeeft dat hij schuld heeft.

“Ik heb het realisme gestileerd. Toen ik drie jaar geleden De kleine zielen van Couperus ensceneerde was het uitgangspunt dat er geen theekopje op het toneel zou komen. Mijn regies zijn meestal zo kunstloos mogelijk, het moet lijken of het stuk vanzelf gaat. Ik probeer altijd trouw te blijven aan de intentie van de schrijver. Het principe van een goed stuk is dat er een geheim stuk inzit. Wat dat is weet je niet, je voelt het. Een slechte tekst is flinterdun, daar kan alles slechts op één manier gezegd worden.”

Betekenis suggereren die het publiek niet kan duiden is echter ook niet goed, waarschuwt Ger Thijs de spelers: dat wekt irritatie. Later benadrukt hij nogmaals dat “de toeschouwer moet begrijpen wat hij ziet. Alles wat niet duidelijk is leidt af van de inhoud.” Om die reden heeft hij afgezien van ingewikkelde decorwisselingen. De vier bedrijven spelen zich af in steeds dezelfde door Jan Klatter ontworpen monumentale woonkamer. “Dat kunnen die mensen helemaal niet betalen was de eerste reactie van Otten toen hij het zag. Het decor dat hij beschrijft is in feite zijn eigen vestinghuis. Hij geeft heel precieze regieaanwijzingen, maar dat benauwt me. De bedrijvenopbouw maakt bij hem een beweging van links naar rechts, het is een langzame camerabeweging door het huis waarbij elk bedrijf telkens een kamer opschuift. Naar mijn gevoel moet zo'n beweging eerder van voor naar achter gaan want op het toneel heeft mise-en-scène vooral met diepte te maken. Het was mij erom te doen de sfeer op te roepen van een raar spookhuis waar een brief opeens zeven jaar te laat in de bus valt. Ik hoef dan niet ieder detail te kunnen duiden, sommige dingen mogen verhuld blijven, maar wat je ziet in de voorstelling moet wel logica hebben.”