De wrange lessen van Tsjernobyl en Jalta

Onlangs heb ik twee steden bezocht - Tsjernobyl en Jalta - die van een aanduiding op de kaart zijn uitgegroeid tot symbolen van onze eeuw. Tsjernobyl is een spookstad - een besmet, verlaten oord waar de tijd stil staat. De naam is een waarschuwing aan de mensheid dat grote uitvindingen van rationele denkers ons aan ongekende gevaren bloot kunnen stellen.

Want wanneer we aan de kern van de materie tornen, tornen we aan de orde van het Zijnde die het wetenschappelijk begrip te boven gaat. We moeten die orde respecteren willen we niet ten prooi vallen aan het arrogante geloof dat de ontdekking van fragmenten waarheid ons tot meesters van het heelal zou kunnen maken.

Tot voor kort leefden mensen die in een wreed, door totalitaire regimes overheerst deel van Europa woonden, tevens in een bezoedeld, verdrukt natuurlijk milieu. Een waarschuwing tegen de arrogantie van het rationele denken is dan ook tegelijkertijd een waarschuwing tegen de arrogantie van de mensen die denken dat ze de maatschappij kunnen maken, die geloven dat de mens alleen een vrijer, gelukkiger leven kan krijgen door middel van opgelegde wetenschappelijke plannen.

Wij die het communisme aan den lijve hebben ondervonden, weten maar al te goed waar dat geloof toe leidt: dode, kunstmatige steden; reusachtige waterwerken die mislukken nadat ze allerlei ecosystemen hebben vernietigd; gigantische, grotendeels anonieme en daarom onverantwoordelijke staten die beslissen waar en hoe we moeten wonen en werken en ons ontspannen of vermaken. Zulk geloof leidt tot een dof, grauw leven, ontdaan van alles wat uniek is, omdat individualiteit geldt als irrationeel, niet-systematisch en onnodig.

Tsjernobyl heeft ons nog meer te zeggen. Radioactiviteit die nationale grenzen overschrijdt, herinnert ons eraan dat we - voor het eerst in de geschiedenis - in één samenhangende, wereldomspannende gemeenschap leven. Wat op één plaats gebeurt, kan alle mensen gunstig of ongunstig beïnvloeden.

Ook de naam Jalta is een eigen leven gaan leiden. Sinds jaar en dag symboliseert die het opdelen van de wereld door de grote mogendheden. Een toestand waarin de groten en machtigen het lot van de kleinen en machtelozen bepalen zonder hun advies te vragen, en waarin democratische regeringen zich door de overweldigende macht van een totalitair regime gedwongen zien tot ontoelaatbaar pragmatische concessies en compromissen.

Tientallen jaren lang heeft onze wereld geleefd onder een schild van bipolaire krachten, de beide machtsblokken waarvan waarden, denkbeelden en politieke overtuigingen tegenover elkaar stonden. Beide systemen waren tamelijk hecht, al werden ze bijeengehouden door verschillende bindmiddelen, en beide probeerden ze hun positie overal ter wereld te versterken. Maar onder dat schild veranderde van alles. De huidige wereld verschilt totaal van de wereld uit de tijd dat het IJzeren Gordijn werd neergelaten. Toen de wankele toren van het communistische totalitarisme was ingestort, onthulde de val van het IJzeren Gordijn de echte contouren van de wereld, maar ook de omvang van de actuele problemen.

Hoe moeilijk het voor de krachten van vrijheid en democratie ook is geweest de Koude Oorlog te winnen, het zal nog moeilijker zijn de vrede te winnen en een optimaal bestel te ontwikkelen en in te voeren waarin staten en naties op deze planeet kunnen samenleven en de huidige toestand in de wereld het hoofd kunnen bieden. Een van de vele beginselen die naar mijn mening aan deze onderneming ten grondslag moeten liggen, is dat de internationale gemeenschap het grootste respect heeft voor de democratisch en vrij geuite wil van individuele naties of staten. Die behoren alle het onbeperkte recht te hebben te beslissen over hun eigen toekomst en hun internationale associaties. Hoe meer de internationale gemeenschap die wil eerbiedigt - voorzover die niet botst met de legitieme wil van andere naties - hoe stabieler de wereld zal zijn.

De afgelopen decennia, maar ook de voorafgaande geschiedenis, tonen zonneklaar aan dat een opgelegde orde onvermijdelijk zal bezwijken. Het bezwijken van een kunstmatige orde eist vaak een tol, die even hoog kan zijn als de tol die aanvankelijk moest worden betaald voor het instellen van die orde. Dat wil zeggen: er mogen geen symbolische Jalta's meer komen. Nooit weer mogen anderen over de toekomst van volkeren en landen beslissen.

Geen land mag het recht worden ontzegd zelf in vrijheid te bepalen bij welke regionale groeperingen - op politiek, economisch of veiligheidsgebied - het wil behoren. Beslissingen over toelating mogen niet worden bepaald door de geopolitieke belangen van andere landen, maar uitsluitend door de vraag of en in hoeverre een land objectief gemeten in staat is aan de standaard van die groeperingen te voldoen en de principes ervan te respecteren.

Geconfronteerd met de waarschuwingen van Tsjernobyl en Jalta moeten wij ons nu richten op dat wat verder reikt dan de horizon van het rationele of wetenschappelijke denken en de grenzen van de pretentieuze waan van Tsjernobyls ingenieurs en Jalta's geopolitieke strategen. Als individuen en als gemeenschap moeten we diep in onze geschiedenis, in onze ziel en onze ervaring delven naar het kwijnende respect voor de mysterieuze orde van het universum, naar het unieke in de mens, naar de identiteit van een cultuur en gemeenschap - om weer te komen tot de nederige aanvaarding van het feit dat we slechts onderdeeltjes en geen meesters van het universum zijn.