Snellezen gaat ten koste van tekstbegrip

In de themabijlage Lezen (NRC Handelsblad, 18 september) wordt een snelleescursus van Instituut Rhetorica gepropageerd. Aan het woord komt 'snelleesgoeroe' en -docent Rob van de Laar. Hij onderwijst zijn cursisten in 'de vlakke draai' (twee regels tegelijk lezen) en 'de esculaap' (met een slingerbeweging door de tekst gaan).

Tevens mogen zijn cursisten niet herlezen. Dit alles levert al gauw een tijdwinst van 50 procent op, aldus Van de Laar. Maar is het wel mogelijk de leessnelheid te vergroten zonder dat het begrip van de tekst daaronder lijdt?

De ogen van een lezer bewegen niet vloeiend langs een regel, ze bewegen schoksgewijs. Als het oog stilstaat, neemt de lezer de tekst waar en probeert deze te begrijpen. De gemiddelde oogstilstand duurt 250 milliseconden, waarbinnen gemiddeld zestien letters waargenomen worden. Goede lezers kunnen per oogstilstand meer letters tegelijk waarnemen. Zij zijn in staat letters en woorden sneller te herkennen en slaan het gelezene sneller in hun geheugen op. Omdat goede lezers sneller waarnemen en begrijpen, hoeven ze ook minder terug te lezen dan slechte lezers. Doordat slechte lezers de tekst langzamer begrijpen, moeten zij vaker hun ogen stilhouden en moeten ze vaker in de tekst teruglezen. Dus: verschillen in leessnelheid worden veroorzaakt door verschillen in de snelheid van begrip en waarneming, die terug te voeren zijn op verschillen in verbale intelligentie.

Van de Laar en zijn collega's proberen nu met figuren als 'de vlakke draai' en 'de esculaap' alle cursisten het gedrag van zeer intelligente lezers bij te brengen: weinig oogstilstand en niet teruglezen. Maar de imitatie van deze gedragingen leidt helaas niet tot een grotere intelligentie. Leer je een minder intelligente lezer snellezen, dan gaat hij inderdaad sneller door de tekst heen, maar hij begrijpt de tekst veel beter als hij deze in zijn eigen tempo zou lezen.

Deze conclusies zijn gebaseerd op Amerikaans onderzoek als dat van Just & Carpenter beschreven in hun boek The psychology of reading and language comprehension. Zij beschrijven een onderzoek dat getrainde snellezers vergeleek met ongetrainde lezers die werden aangemoedigd een tekst zo snel mogelijk te lezen. Bij het lezen van ingewikkelde teksten was er nauwelijks verschil in snelheid (de getrainde snellezers waren iets sneller) en er was geen verschil in begrip. Zowel de getrainde als de ongetrainde snellezers begrepen minder van de tekst dan de lezers die de tekst op hun gemak lazen.

De conclusie is duidelijk: training in oogbeweging heeft nauwelijks effect op de snelheid die lezers van nature hebben en de verhoging van de snelheid gaat ten koste van het begrip.

Zowel in publicaties als in gesprekken met leestrainingbureaus heb ik het bovenstaande verkondigd. De reactie verloopt altijd volgens het volgende patroon: 'Ja, dat kan wel zo zijn, maar onze cursisten zijn zo tevreden'. Op mijn voorstel om dan eens onderzoek te doen naar de winst die cursisten boeken, blijft het verder stil.

Ik gun leesgoeroes als Van de Laar hun broodwinning, maar potentiële cursisten wil ik waarschuwen. Sneller lezen door de manipulatie van oogbewegingen en evenveel van een tekst opsteken als zou je deze op je gemak lezen, werkt alleen als je er in gelooft. Wetenschappelijk is aangetoond dat het opvolgen van dit soort adviezen geen enkel positief effect heeft.