Liefde in tijden van onrust

Angeles Mastretta: De pijn van de liefde. Vertaald door Elly de Vries-Bovée. Wereldbibliotheek, 381 blz. ƒ 49,50

Een titel als De pijn van de liefde belooft veel individuele en weinig historische interesse, maar in het gelijknamige boek van de Mexicaanse Angeles Mastretta heeft de schrijfster een dwingend verband aangebracht. Het heugt me niet ooit zulke verknochte paren beschreven te hebben gezien en toch wordt hier veel meer aan de orde gesteld dan de liefde. Het individuele wel en wee van de protagonisten sluit feilloos aan op sociale en politieke ontwikkelingen, met als gevolg dat het enigszins wordt gedegradeerd tot een achtergrondmuziekje dat aanzwelt wanneer het spannend wordt.

Eigenlijk had het boek 'Liefde in tijden van onrust' moeten heten. Dan was meteen de link gehonoreerd met García Márquez die beslist model heeft gestaan, onder andere met zijn Liefde in tijden van cholera. Zo hebben beide boeken hun uitzonderlijke happy end gemeen: een gelukkige oude dag vol van een gelouterd soort rozegeur en maneschijn.

Eén conclusie lijkt na lezing van De pijn van de liefde onontkoombaar: ieder mens verbeeldt de geschiedenis van zijn tijd in het klein. Dat is een omstreden stelling maar zij gaat in hoge mate op voor de personen in dit boek. Hun persoonlijke geschiedenis is zo angstvallig afgestemd op hun omstandigheden dat het effect schematisch is en daardoor geforceerd of al te symbolisch. Historische momenten worden braaf geïllustreerd met belangrijke persoonlijke momenten of andersom, en dus wordt bij voorkeur op een plek die een brandhaard mag heten een liefdesdrama bezegeld.

Het is allemaal te heftig. Het verhaal is hyperbolisch op een opgeblazen manier, zoals ook een bijfiguur als Milagros dat is met haar onvoorwaardelijke vrijheidsdrang, haar nadrukkelijke heldendom en haar mythische gaven als helderziende. Ik ervaar haar eerder als raar dan als overtuigend, wat de bedoeling niet kan zijn. Ze is vreselijk sterk en toch is ze de prooi van de omstandigheden die haar beperken. Is dat de boodschap? Eén ding is waar: ze misstaat niet bij het door Mastretta ongetwijfeld bewust gekozen stijlmiddel van de overdrijving.

De naam García Márquez hangt als een doem over deze bespreking zoals hij als een doem over het boek hangt. Een familiegeschiedenis over verschillende generaties met een zwaartepunt rond de vorige eeuwwisseling (bij Mastretta uiteraard uitmondend in de Mexicaanse Revolutie), een poging tot alternatieve geschiedschrijving, de overdrijving als voornaamste stijlfiguur, een kloeke vertellijn onderbroken door pregnante details, bewogen eenzaamheid als grondstemming: wie denkt daarbij niet aan Márquez? Grote schrijvers hebben altijd invloed maar ze sluiten gelijkenis uit, op straffe van vermeend epigonisme of van een onflatteuze vergelijking. Dat Mastretta vrouwen een voorhoederol geeft, verschilt van de Colombiaan, maar deze heeft haar op veel andere punten al te zichtbaar beïnvloed, zoals hij bijvoorbeeld Isabel Allende al te zichtbaar heeft beïnvloed.

Toch is Mastretta's boek - haar derde in Nederlandse vertaling - hiermee niet helemaal af te doen. De pijn van de liefde heeft ondanks de kritiek die het verdient iets sterks dat de aandacht vasthoudt. Volgens mij is dat te danken aan een verrassend genuanceerd uitgewerkt zijthema met documentaire inslag dat de overige elementen, hoe marqueziaans ook, alsnog een zweem van authenticiteit geeft. Ik doel op de grote kennis die in alle hoeken en gaten wordt gespuid over de ontwikkeling van de medische stand en het apothekerswezen in Mexico. Dat klinkt niet opwindend maar dat is het wel, vanwege de manische en gedetailleerde wijze waarop het thema wordt gekoesterd. Ik denk, ter vergelijking, aan een monomaan boek als Het parfum, van Süsskind.

De vader van de hoofdpersonen is een apotheker die zijn hobby tot zijn beroep heeft gemaakt. Zijn dochter aardt naar haar vaartje en is een self-made arts, die zich gaandeweg schoolt, vooral in noodomstandigheden als oorlog of gewelddadige conflicten. Beider professionele ontwikkeling - vooral die van vader Diego - en hun twijfels wanneer negatieve verschijnselen de vooruitgangsgedachte aantasten, worden zo aanschouwelijk beschreven dat allengs een decor vol kolven, pruttelpotjes en scheikundige bekommernissen ontstaat waar je als gehypnotiseerd naar gaat kijken, meer nog dan naar de betrekkelijk drakerige handeling op de voorgrond.