Iconen van deze tijd (4)

Nieuwe postzegels en bankbiljetten: altijd interessant want ze zijn een dubbelportret: van de natie en van de tijdgeest, beide zoals die worden gezien door de overheid. Eén postzegel doet daarbij niet mee: die waarop in haar/zijn eenvoud het staatshoofd staat. Als staatshoofden niet in alle eenvoud op de postzegels en het geld staan, maar in gewaden of te paard of in een actie die niet des constitutionelen staatshoofds is, gebeurt er in dit land iets bijzonders dat voor de burgers niet veel goeds voorspelt.

Behalve de simpele staatshoofdzegels- en documenten zijn er dus de andere met het dubbelportret van natie en tijdgeest. Om een voorbeeld te geven: een Nederlandse postzegel, diep blauw met een tekst in gecalligrafeerde schrijfletters: 'Er valt nog veel te doen in deze wereld.' Dat heeft Thorbecke gezegd. Het zijn woorden die optimistisch klinken, het is een aansporing om aan de slag te gaan, terwijl alle vrijheid aan de lezer wordt gelaten, want er staat niet bij wàt door wie moet worden gedaan. Wie die postzegel op zijn brief plakte, stuurde al frankerend een democratische boodschap de wereld in. Een mooie vind ik de Amerikaanse, waarschijnlijk uit 1995. De tekst luidt: TRANSPACIFIC AIRMAIL 1935. Er staat een plaatje op van een vliegboot. De lucht is blauw, de bemanning gaat juist aan boord. Ook zo'n optimistische postzegel hoewel anders dan die van Thorbecke.

Nu komen de Amerikaanse posterijen op 1 oktober met een serie die overal ter wereld opzien zal baren, misschien nog meer dan die waarop Marylin Monroe en Elvis Presley staan. De nieuwe helden van de posterijen zijn het Spook van de Opera, Dracula, het Monster van Frankenstein, de Mummie en de Wolfman, alle met het gezicht van de acteurs die deze wezens groot hebben gemaakt. Dracula wordt ook door de Ierse posterijen in roulatie gebracht. Het is een serie van vier. Op een daarvan, lees ik, staat hij klaar om een vrouw te bijten en haar bloed te drinken, op de tweede komt hij uit een doodskist. Het is honderd jaar geleden dat Dracula door Bram Stoker werd geschapen. De Ieren eren een schrijver. De Amerikaanse post doet het om wat meer leven in het verzamelen van postzegels te brengen. Dat zijn dus twee tekenende opvattingen van de tijdgeest.

Eerst vroeg ik me af, wat onze PTT er tegenover kan stellen. Jan Musch als de wisselwachter in de film De Spooktrein; de man in het gedicht van Piet Paaltjens, die zich een jaar tevoren in het bos heeft opgehangen en wiens laars op de hoofden van een vrijend paar valt; de Heks van de Achterweg uit Dik Trom. Verder schoot me niets tebinnen. Hoewel er in ons land geen gebrek aan is, hebben onze kunstenaars geen klassieke griezelpieten voortgebracht. Hier zijn de bankbiljetten ludiek geworden; de post is nog betrekkelijk conservatief gebleven.

Kunnen we de grote vijf die de Amerikaanse PTT tot bevordering van de filatelie de wereld in stuurt 'iconen van deze tijd' noemen? Niet in de betekenis dat ze role models zouden zijn; dat iemand die een brief met een Dracula heeft gekregen uit bijten zou willen gaan. Maar misschien valt de stelling te verdedigen dat de post de eerste overheidsinstelling is die begrijpt hoe je in deze tijd de aandacht kunt trekken en geld verdienen, niet alleen door mooi te zijn. Het kan ook door je als griezelig aan het publiek te vertonen, de mensen aan het schrikken te maken, boe! te roepen. Steeds vaker zie je in werkelijkheid of op plaatjes, in de reclame, op foto's in de krant, op straat mensen die in hun eigen variant hun boe! laten zien en horen. Meestal is het niet serieus, vaak heeft het iets kinderlijks, zelfs een zekere goeiigheid. Nu kun je een brief krijgen waarop de afzender door bemiddeling van de post zijn boe! heeft kunnen plakken. Bij mijn weten is dat nog niet eerder mogelijk geweest. Is dat niet een teken van de tijdgeest?

Ik bewaar een paar postzegels van de Sovjet Unie. Er woedt een historische brand die de hele postzegel rood kleurt; een groot kanon wordt naar het front gereden; Lenin voert hartstochtelijk het woord in een vergadering. Mooie plaatjes uit een ver verleden. Lenin heeft zijn tijd als icoon gehad. Alle staatshoofden, generaals uit zijn tijdvak en later: idem. Onder de iconen van deze tijd zijn er op z'n minst vijf universele die boe roepen.