Familiegeheimen

Anthony Sampson: The Scholar Gypsy, the quest for a family secret. John Murray, 229 blz. ƒ 59,70

Anthony Sampson, bekend als auteur van Anatomy of Britain en vele volgende analyses van de Britse maatschappij, is op zijn zeventigste de geschiedenis van zijn eigen familie gaan doorlichten. Als kind thuis in Hampstead had hij een tante Mary leren kennen van wie de band met zijn ouders hem pas op zijn achttiende toegegeven werd: zij was de onwettige dochter van zijn grootvader. In de vijftig jaar daarna kwam hij af en toe iets meer van de geheime geschiedenis te weten; na de dood van de tante in 1993 is hij in haar papieren gaan zoeken om te ontdekken wie haar moeder was geweest. Van voorstelbare kandidaten voor het moederschap kon een hele lijst aangelegd worden; John Sampson (1862- 1931) had een reputatie van verleider. Zijn bescheiden inkomen verdiende hij van zijn dertigste af als bibliothecaris aan het kort tevoren opgerichte University College van Liverpool. Daarnaast beoefende hij de filologie met als specialisatie de zigeunertaal, het Romani. Voor zijn bijbaan moest hij erop uit, want geschreven zigeunerteksten bestonden niet. Hij bracht zijn vrije tijd door bij verschillende woonwagenkampen in Wales, en verwaarloosde zijn gezin. De vriendinnen die hij aanhaalde waren waarschijnlijk zelden zigeunerinnen, meer studenten en assistentes. De trouwste, Dora Yates, heeft tot haar dood in 1973 zijn werk voortgezet. Zij bleek niet de moeder van Mary te zijn: dat was een van de vele andere, Gladys Imlach, die onderwijzeres in Liverpool werd.

Het resultaat van Sampsons onderzoek is op zichzelf niet zo wonderlijk dat het wereldwijze lezers lang bezig zal houden. Het verhaal wint aan betekenis door het werk van de grootvader als Romani Rai, zigeunerkundige, en voorman van de Gypsy Lore Society, waarvan de leden de vrijheid van het woonwagenvolk verheerlijkten boven hun burgermansbestaan. De boeken van George Borrow waren standaardteksten voor het gezelschap, en zij gaven een Journal van de Society uit dat na een onderbreking onlangs in de Verenigde Staten tot nieuw leven gekomen is.

Zo ongebonden als de oude Sampson in de omgang optrad, zo consciëntieus deed hij zijn werk. Hij werd geprezen als een strenge bibliothecaris van de universiteit, en hij keek uit de hoogte neer op filologen die het Romani maar voor de aardigheid bestudeerden. In 1926 publiceerde Oxford zijn The Dialect of the Gypsys of Wales, een woordenboek dat bij kenners bewondering en mismoedigheid wekte: het was voorbeeldig gedaan maar het Romani ging uitsterven en wie zou er ooit iets aan hebben?

De kleinzoon bespreekt ook de uitwerking van grootvaders levenswijze op de grootmoeder, die zich verstoten voelde; op de zoon, zijn vader, die tot zijn dood toe onzeker was over zijn plaats in de samenleving; en op de onwettige dochter, Aunt Mary, die tot haar 87ste een opgewekte krachtige ongehuwde vrouw bleef.

The Scholar Gypsy is een terughoudend geschreven boek, te effen van toon, vermoedelijk doordat deze schrijver gewend is de hele maatschappij te overzien en zich onwennig voelt bij zo'n stukje familiegeschiedenis als onderwerp. Op den duur pakt het toch, juist doordat wij er zelf bij moeten bedenken hoe het geweest zal zijn.