Benda

Enige overeenkomst tussen Adolf Hitler en Julien Benda is niet zo absurd als Arnold Heumakers doet voorkomen (Boeken 29-08-1997): beiden hadden slechts verachting voor de massa; de eerste beheerste en misbruikte haar vanaf het spreekgestoelte, de ander meed haar zoveel hij kon in zijn ivoren intellectuele Eiffeltoren.

Voor Benda's Nederlandse epigonen, Du Perron en Ter Braak geldt hetzelfde: de historicus P. Geyl constateerde een grote analogie van vriend/vijand schema's bij Du Perron en Carl Schmitt, staatsrechtfilosoof en theoreticus van het nationaal-socialisme. Niet geheel ten onrechte konden Nederlandse aanhangers van deze ideologie Ter Braak en Du Perron als geestverwante deserteurs beschouwen, verraderlijke klerken in tegengestelde richting.

In 'De Nieuwe Elite' ging Ter Braak vrij diep op dit soort overeenkomsten in. Hij noemde die tussen de Sans Culottes van 1789 en de Bruinhemden van 1993. En inderdaad, de Terreur van '89 anticipeerde en overtrof die van '33 ten minste in één aspect: de latere Ilse Koch wordt met haar lampenkappen van mensenhuid overschaduwd door gebruik van gelooid mensenleer voor rijbroeken (Phillippe de Villiers), hetgeen doet denken aan een Azteeks ritueel waarin een met verse mensenhuid beklede priester optreedt. Kan daarmee een psychologische verwantschap bestaan?

Ideologische en religieuze conflicten leiden niet zelden tot soortgelijke excessen. De grootste gemene deler daarvan is nooit de inhoud van welke ideologie ook, maar het fanatisme van de massa, waarvan een leider zich bedient, veelal genoopt is zich te bedienen. Dit ondervond Trudy Tiefenau in de Biturka 'jullie zijn net nazi's, nee nog veel erger want je noemt jezelf nog socialist' (daarmee tot overmaat van ramp mijn mooie ideaal compromitterend); zie Buber-Neumann: Gevangene van Stalin en Hitler.