In Hongkong blijft het meeste bij het oude

Hongkong is sinds drie maanden Chinees, maar verder is er niets veranderd. De oude straatnaambordjes zijn gebleven en chief executive Tung Chee-hwa wordt overal ontvangen als een echte regeringsleider. De formule 'één land, twee systeem' lijkt een succesformule.

HONGKONG, 25 SEPT. Hongkong is, minder dan drie maanden na de historische overdracht aan China, opnieuw prominent in het nieuws. Met zijn congres-faciliteiten van ongeëvenaarde wereldklasse, en - helaas ook - groteske afpersing in het hotelwezen, is het gastheer van de jaarlijkse conferentie van de Wereldbank en het Internationale Monetaire Fonds. Dit demonstreert op zijn minst twee belangrijke trends: de betekenis van Hongkong als 'gedepolitiseerde' financiële hoofdstad van Oost-Azie en het belang dat de Chinese regering aan Hongkong hecht als financierings- centrum voor de nieuwe golf van economische hervormingen die op het congres van de Communistische Partij zijn aangekondigd. Hongkong is de meest aangewezen kapitaalmarkt voor de privatisering van de Chinese staatssector.

De formule 'een land - twee systemen' floreert. De facto is sprake van twee staten. De chief executive van de zogeheten Speciale Administratieve Regio Hongkong, Tung Chee-hwa, heeft onlangs officiële bezoeken gebracht aan Singapore, Maleisië en de Verenigde Staten, en hij is overal, tot en met president Clinton toe, als staatshoofd ontvangen. In Washington heerst nu een “overwegend positieve” inschatting van de overdracht van Hongkong.

Behalve de bigotte senator Jesse Helms heeft Tung iedereen overtuigd dat het met het verlies aan vrijheden in Hongkong wel meevalt. Demonstranten mogen vrijwel ongestoord hun gang gaan en dat levert meer ongemak op dan onder de koloniale orde. Tung heeft geweigerd zijn intrek te nemen in het paleis van de voormalige Britse gouverneurs en heeft zijn kantoor in een wolkenkrabber, waar vrijwel dagelijks demonstranten rondhangen. Zakenlieden, bankiers en hun personeel moeten daar tussen door manoeuvreren.

Demonstratievrijheid en democratische ontwikkeling zijn echter twee verschillende zaken en met het laatste is het minder gunstig gesteld. De democratische en electorale ontwikkeling zal onverbiddelijk worden teruggeschroefd van het niveau waarop de laatste Britse gouverneur, Chris Patten, en het Democratische kamp onder leiding van Martin Lee die hadden gebracht. De assertieve, in 1995 gekozen Wetgevende Raad is vervangen door een 'geselecteerde' Voorlopige Wetgevende Raad, waarin tamheid de orde van de dag is. Ministers hoeven geen kritische vragen meer te beantwoorden want alle 'geselecteerde' leden lopen mooi in het gareel.

In mei volgend jaar zullen nieuwe verkiezingen worden gehouden, waarbij het aantal direct gekozen zetels in de Wetgevende Raad zal worden teruggebracht van 39 (onder Patten) tot twintig, het aantal dat voor diens komst gold. De twintig geografische verdeelde zetels zullen niet langer volgens het Britse districtenstelsel worden gekozen, maar volgens een mengsel van het Britse systeem en evenredige vertegenwoordiging. Naar verwachting zal de kandidaatstelling zodanig zijn dat pro-China kandidaten meer kans hebben dan tijdens de verkiezingen in 1995.

Van de overige 40 zetels in de Wetgevende Raad zullen 10indirect door een kiescomité worden gekozen en 30 door functionele kieskringen, grotendeels hogere middenklasse-beroepen zoals industriëlen, advocaten, accountants, bankiers, artsen etc. De meerderheid in deze kringen is pro-business en dat is meestal identiek met pro-China, want in China liggen de economische groei en de kansen om nog rijker te worden.

Tung is in Washington indringend ondervraagd over de inperking van het aantal direct gekozen zetels, maar hij hield in het Congres voet bij stuk. Hij benadrukte dat Hongkong zich onomkeerbaar in democratische richting zal ontwikkelen, maar wel volgens de blauwdruk zoals die is neergelegd in de zogeheten Basic Law, de mini-constitutie van Hongkong. Tung zei: “Alle fundamentele voorwaarden voor democratie - een vrije pers, de rechtsstaat en vrij debat tussen politieke partijen - zijn aanwezig. Het is alleen een kwestie van tempo hoe snel we verder gaan”. De Basic Law beoogt het houden van directe verkiezing via algemeen kiesrecht van alle zestig leden van de Wetgevende Raad in 2007. Tegen die tijd zal, naar wordt gehoopt, ook het kiesrecht in China zelf zijn uitgebreid. In China bestaat kiesrecht alleen nog maar op het laagste dorpsniveau.

Er zijn weinig of eigenlijk geen aanwijzingen dat de eerste verkiezingen onder de nieuwe orde volgend jaar mei tot crisis of onrust zullen leiden. “De Britten hebben na het geweld in Peking in 1989 een verkeerde beoordeling van de situatie in China en Hongkong gemaakt en de vraag naar democratie onder de bevolking van Hongkong overschat”, aldus professor Lau Siu-kai, prominent politiek socioloog en een van de architecten van het nieuwe kiessysteem. Chief Executive Tung Chee-hwa is nu met een score van 82 procent populairder dan Chris Patten, die de laatste maanden van zijn gouverneurschap 77 procent haalde. De populariteit van Martin Lee, de vastberaden leider van het Democratische kamp, is van 68 naar 62 procent gedaald.

Behalve een paar radicalen, zoals Emily Lau en de columniste Margaret Ng, beiden ex-leden van de opgeheven gekozen Wetgevende Raad, werkt iedereen uit de oude politieke orde naar compromis en vrede met het nieuwe systeem toe. Zelfs Martin Lee heeft Tung openlijk geprezen voor het behoud van de burgerlijke vrijheden. Lee en zijn partij zullen na een periode in de politieke wildernis aan de verkiezingen volgend jaar deelnemen en naar alle waarschijnlijkheid als een politieke macht van betekenis terugkeren, zij het met minder zetels dan in 1995.

Christine Loh, een vooraanstaande onafhankelijke democrate die voorheen uiterst kritisch was tegenover Peking, bepleit dat nu Hongkong eenmaal een deel van China geworden is, de Hongkongers zichzelf informeren en opvoeden in de politieke en wetgevende processen in China, inclusief Communistische Partijcongressen. De Democratische Partij zal zelfs kandidaten stellen voor China's 3.000 leden tellende Nationale Volkscongres, dat de komende maanden zal worden 'gekozen', dat wil zeggen geselecteerd. De Democratische Partij zal ook voor de plechtigheden ter gelegenheid van China's Nationale Feestdag op 1 oktober worden uitgenodigd.

Behalve vlaggen en emblemen is er uiterlijk nog in het geheel niets veranderd in Chinees Hongkong. Het meest spectaculair was dat de voormalige Britse admiraliteit aan de rand van de centrale zakenwijk, nu hoofdkwartier van het Volksbevrijdingsleger met rode vlag en al, nog steeds Prince of Wales Building heet en 's-nachts in de schijnwerpers staat. Er wordt op een nieuwe naam gestudeerd, maar er is geen haast bij. Overal in Hongkong zijn straat- en andere namen naar Britse gouverneurs en roemruchte figuren uit de Opium Oorlogen genoemd, zelfs naar James Elgin, de zoon van Lord Thomas Elgin die de zogenoemde Elgin Marbles van de Acropolis in Athene 'verwierf'. Elgin jr. gaf in 1860 bevel om het door Jezuieten ontworpen zomerpaleis van de Chinese keizers te verwoesten. Terugdenken aan deze episode brengt het bloed van talloze Chinezen aan het koken, maar Tung zei onlangs dat het niet nodig was om die koloniale straatnamen te veranderen omdat het alleen maar ongemak voor de mensen zou betekenen.

Maar het fraaiste overblijfsel uit het Britse tijdperk is de Australier Kerry McGlynn. Vijf jaar lang is hij woordvoerder van Chris Patten geweest en dag in dag uit moest hij de verbale oorlog met de Chinese propaganda-machine voeren. Op een cocktail overhandigde hij zijn nieuwe naamkaartje: 'Adjunct-directeur, Regeringsvoorlichtingsdienst, Hongkong Speciale Administratieve Regio'. Hoe kon dat gebeuren? “Ik was regeringsambtenaar en dat is zo gebleven”, antwoordde hij grinnikend.