Produceren voor niet-militair gebruik; Akkoord Rusland en VS over plutonium

MOSKOU, 24 SEPT. De laatste drie fabrieken in Rusland die plutonium voor kernwapens vervaardigen zullen voor het jaar 2000 met Amerikaanse hulp en Amerikaans geld overschakelen op de productie van uraniumstaven voor kerncentrales.

Dat hebben de Amerikaanse vice-president Al Gore en de Russische premier Viktor Tsjernomyrdin gisteren in Moskou in een akkoord vastgelegd. Ook zullen Moskou en Washington een limiet stellen aan hun uit de Koude Oorlog stammende voorraden plutonium - een uiterst toxisch, kankerverwekkend element met een halfwaardetijd van 24.000 jaar.

“Dit is een belangrijke, misschien wel historische stap”, zei Gore, die deze week in Moskou verblijft voor de halfjaarlijkse besprekingen met Tsjernomyrdin over Amerikaans-Russische handels- en beleidsgeschillen. De Verenigde Staten zullen tachtig miljoen dollar bijdragen aan de conversie van de plutonium-producerende reactoren in Siberië. Rusland neemt de resterende 70 miljoen dollar voor zijn rekening.

De Amerikaanse zorg dat Russische kernwapens en nucleaire technologie in handen van derden vallen, staat bij het overleg hoog op de agenda. Tijdens een onderhoud met president Jeltsin, gisteren in het Kremlin, heeft Gore gevraagd om stopzetting van de Russische hulp bij de bouw van een kernreactor in Iran. “Het is duidelijk dat Iran verwoede pogingen doet om ballistische raketten en kernbommen te bouwen”, aldus Gore. Tsjernomyrdin leek echter niet inschikkelijk: “Wij hebben onze toezeggingen gedaan [aan Teheran] en daar wijken we niet van af.”

Eerdere afspraken over de ontmanteling van de nucleaire erfenis van de Koude Oorlog zijn tot nog toe slechts gedeeltelijk nagekomen. In de Siberische stad Krasnojarsk 26 is in juni 1992 een van de drie plutonium-producerende centrales stilgelegd. Maar een van 1994 daterend Amerikaans-Russisch verdrag om ook de overige twee installaties om te smeden voor civiele doeleinden, stuit op weerstand van de lokale autoriteiten, die eerst een alternatief eisen voor de stroomvoorziening.

Krasnojarsk 26 - tegenwoordig Zelezjnogorsk geheten - is een 'gesloten' (voor buitenstaanders ontoegankelijke) stad van honderdduizend inwoners aan de Jenisej-rivier. De stad is onder Stalin door zeventigduizend dwangarbeiders in vijf jaar tijd uit de grond gestampt. Sinds 1958 wordt er ondergronds plutonium geproduceerd door het Chemische Mijnbouw Kombinat, een fabriek die nu probeert over te schakelen op de productie van kristallen voor de chip-industrie.

In de buurt van de stad, die door een dubbele prikkeldraadversperring van 40 kilometer van de buitenwereld is afgescheiden, is ook een opslag- en verwerkingsfabriek van kernafval in aanbouw, waar uiteindelijk veertig procent van Ruslands plutonium bewaard dient te worden. Hoewel de Amerikanen al 75 miljoen dollar hebben bijgedragen, verkeert het project in moeilijkheden: Greenpeace heeft samen met lokale milieuorganisaties via de rechter bedongen dat er geen nucleair afval uit andere landen verwerkt mag worden, waardoor de onderneming onrendabel dreigt te worden.

Het Russische ministerie van Atoomenergie heeft verder een langlopend contract met de Verenigde Staten voor de levering van uranium als brandstof voor kerncentrales, dat uit ontmantelde kernwapens wordt gewonnen. Maar ook dat project ligt om technische en bureaucratische redenen stil, nadat er aanvankelijk in 1995 en 1996 voor 431 miljoen dollar aan brandstof was geleverd. De Russische autoriteiten voeren gesprekken met bedrijven uit Frankrijk, Canada en Duitsland over de hervatting van het transport van de brandstofstaven.

De gisteren gemaakte afspraken tussen Gore en Tsjernomirdyn zijn bedoeld om de lopende overeenkomsten vlot te trekken en aan te vullen met nieuwe.

In het kader van het START II-verdrag zijn de presidenten Clinton en Jeltsin vergaande reducties van hun kernwapenarsenaal overeengekomen. Het Russische parlement, nog altijd boos over de oostwaartse expansie van de NAVO, houdt de ratificatie van START II echter tegen. Gore heeft eerder deze week al aangedrongen op een spoedige ratificatie van START II.