Kerk ziet noodopvang tent als burgerplicht

Onder ruime aandacht van de media hebben de kerken een tentenkamp voor uitgeprocedeerde asielzoekers ingericht in de bossen van Drenthe. Gerechtvaardigde noodhulp, burgerlijke ongehoorzaamheid of een publiciteitsstunt?

LHEEBROEK, 24 SEPT. Aan de lange reis naar de verwezenlijking van zijn Canadese droom is voor Manzar Hashim na een tussenlanding op Schiphol, Nederlandse asielprocedures, wachtkamers, politiecellen, logeeradressen en noodopvang een tijdelijk einde gekomen in de bossen van Drenthe. Met zeventien lotgenoten uit andere delen van de wereld zit de 22-jarige statenloze Bihari computerprogrammeur sinds maandag in een kamp van Rode-Kruistenten dat met steun van de Raad van Kerken is ingericht door de interkerkelijke stichting INLIA voor asielzoekers.

Hashim hakt nu hout voor een kachel, doet corvee in de keuken en voert het woord namens de minder vlot Nederlands en Engels sprekende tentbewoners. In een dag tijd is Hashim, lid van een verdrukte minderheidsgroepering in Bangladesh, van 'uitgeprocedeerde asielzoeker' gepromoveerd tot Bekende Nederlander. Hij maakt zich er vrolijk over. “In Nederland is dat mogelijk voor zwarten zoals Ruud Gullit en mijzelf.”

Moeten mensen, wier land hen niet terug wil nemen, daarvoor worden gestraft? Justitie is er nog niet uit. “Voor het terugkeervraagstuk is geen sluitende aanpak voorhanden”, schreef staatssecretaris Schmitz (Justitie) in maart in een nota over de uitzetting van uitgeprocedeerde asielzoekers. In een zorgvuldig voorbereide actie zijn de kerken in de leemte gesprongen. Ze moesten wel, vinden ze. “Wij hebben het probleem al geruime tijd geleden dringend bij staatssecretaris Schmitz aan de orde gesteld, maar zij heeft al in bijna twee jaar niet met ons willen spreken”, aldus de gereformeerde predikant A.C. Grandia, voorzitter van de werkgroep vluchtelingen van de Landelijke Raad van Kerken.

In haar nota stelt Schmitz voor asielzoekers die niet terug kùnnen, omdat hun land van herkomst hen niet toelaat, een tijdelijke verblijfsvergunning te geven. Is de situatie na drie jaar nog niet veranderd, dan zouden ze een permanente verblijfstitel moeten krijgen. VVD en CDA hebben zich al tegen het voorstel gekeerd: het zou een te grote aantrekkingskracht uitoefenen op de thuisblijvers.

Asielzoekers die niet terug wìllen krijgen een andere behandeling. Na hun afwijzing krijgen ze een treinkaartje naar het 'verwijdercentrum' in Ter Apel, waar hun vertrek wordt geregeld. Dat betekent niet dat ze daadwerkelijk het land zullen verlaten. Ondanks het kaartje komt de helft van de mensen nooit in Ter Apel aan, zo blijkt uit cijfers van het ministerie van Justitie. Verder verdwijnen er mensen uit het open verwijdercentrum, tot nu toe dit jaar 64 personen. Daarnaast geven sommige asielzoekers een valse naam of identiteit op, wat uitzetting verhindert. Uiteindelijk zet 'Ter Apel' mensen die niet willen meewerken op straat. Ze worden naar een treinstation gebracht - voorwaarde van de gemeente Ter Apel die niet alle buitengezette vreemdelingen bij die ene bushalte wilde. Er wordt hen “alle voorzieningen in Nederland ontzegd” - jargon voor 'zoek het zelf maar uit'.

In een van de tenten op kampeerterrein De Marke in Lheebroek verblijft de Chinese kleermakersfamilie Guo. Vader Liang Ping (27), moeder Yue (21), hun driejarige dochtertje Jia Jia en haar anderhalf jaar oude broertje Maikel zijn omringd door hun schaarse bezittingen: drie weekendtassen, twee kinderbuggy's en een pak luiers. Met die vracht werden ze op 11 juli door justitie achtergelaten bij het NS-station Arnhem. Het gezin had toen al ruim vijf maanden in Ter Apel verbleven. Daar was men kennelijk tot de conclusie gekomen dat Guo zijn eigen uitzetting uit Nederland had gefrustreerd.

Volgens Guo heeft hij wel degelijk meegewerkt, zij het niet van harte. Voor het avontuur in Nederland had hij immers zijn bedrijfje nabij Sjanghai verkocht en 20.000 yuan (zo'n vijfduizend gulden) moeten betalen aan een mensensmokkelaar. Maar het uiteindelijke obstakel voor zijn terugkeer is zeer waarschijnlijk de Chinese ambassade, die zou weigeren het gezin van reispapieren te voorzien omdat het niet kan bewijzen uit China afkomstig te zijn. De ervaring met deze groep asielzoekers is, dat de ambassade zelden of nooit het benodigde laisser-passer afgeeft, aldus INLIA.

De stichting INLIA heeft het gezin de afgelopen maanden ondergebracht in het huis van mensen die met vakantie waren en daarna ingekwartierd bij een ander gezin. “Een onhoudbare situatie”, stelt INLIA-directeur J. van Tilborg. Volgens hem is er een daadwerkelijk gebrek aan opvangmogelijkheden voor deze groep mensen, door INLIA geschat op rond de tweeduizend personen.

R.G.W. Huysmans, voorzitter van de Raad van Kerken en hoogleraar kerkelijk recht aan de Katholieke Theologische Universiteit Utrecht, noemt de kwestie een “moreel en geestelijk vraagstuk”. De Raad van Kerken steunt het initiatief volledig, al heeft zij de praktische uitvoering niet in handen. “Men moet het niet zien als een vorm van burgerlijke ongehoorzaamheid van de kant van de kerken, maar als een bijdrage aan de democratische discussie over het vluchtelingenbeleid”, zegt Grandia van de Raad. Kardinaal Simonis vindt dat de kerken de plicht hebben voor opvang van vluchtelingen te zorgen als de overheid daarin tekort schiet. Hij verklaarde gisteren dat de Nederlandse bisschoppen het tentenkamp in Drenthe volledig ondersteunen, maar tekende erbij aan dat het als een “symbolische actie” en niet als een structurele oplossing moet worden gezien.

De kerken overtreden niet de wet, moest minister Dijkstal (Binnenlandse Zaken) gisteren in de Kamer erkennen. Wel wees hij erop dat de rechter uitspraak heeft gedaan. “En niemand, ook de kerken niet, kan zich boven de wet stellen.” De bewindsman wees op de mogelijkheid voor justitie en politie om asielzoekers uit kerken te verwijderen. Zover kwam het vorig jaar in Parijs. De politie drong een kerk binnen en arresteerde ruim tweehonderd illegalen. Het leidde tot gevechten en massale demonstraties.

Sommigen zien de actie als een publiciteitsstunt. De jonge Bihari Hashim is, evenals de overige inwoners van het tentenkamp zorgvuldig geselecteerd door INLIA, erkent coördinator E. Kraal van de interkerkelijke asielzoekersstichting. Ook de timing is weloverwogen. “Eind augustus is besloten dat het kamp déze week moest worden geopend. Precies in de week waarin de Tweede Kamer over deze problematiek zou spreken”, aldus Grandia van de Raad van Kerken. Voorzitter ds. W.B. Beekman van het 'moderamen', het dagelijks bestuur van de synode van de Hervormde Kerk, zegt dat de actie niet is bedoeld ter profilering van de kerken. “Nee, beslist niet. Echt waar. Het gaat niet om onszelf. Ons enige belang bij dit alles is dat we moeten opkomen voor het belang van anderen.”

Dr. A. van der Meiden, oud-hoogleraar public relations, gelooft niet dat er 'communicatief-strategisch beleid' zit achter de actie. “Maar ik moet er aan toevoegen dat ze het heel aardig doen, omdat ze een goed punt te pakken hebben.” Van der Meiden was jarenlang voorzitter van de commissie publiciteit van de landelijke Raad van Kerken. In die commissie ging het volgens hem niet om public relationszaken, maar om de opleiding van redacteuren van kerkblaadjes. “Kerken houden niet van pr, dat vinden ze gladjanusachtig. Volgens mij is wat de Raad van Kerken nu in Drenthe doet, spontaan bij ze opgekomen. Een echte strategie daarachter, kan ik me niet indenken”.

De Bihari Manzar Hashim had na zijn aankomst in Nederland in mei '95 al snel door dat hij zijn Canadese droom, of de Nederlandse variant erop, maar even moest vergeten. Zijn asielverzoeken liepen op niets uit. Hij vertelt de afgelopen maanden verwoede pogingen te hebben gedaan zichzelf uit Nederland te verwijderen. Maar zowel de ambassade van zijn geboorteland Bangladesh, van zijn 'eigenlijke' land Pakistan, als die van India weigert hem van reisdocumenten te voorzien. “Ik heb zelfs ruzie gemaakt met de Pakistaanse ambassadeur, hem voorgehouden dat ik vloeiend Urdu spreek en in zijn land thuishoor. Maar ze willen me niet”.

Zelfs de identiteitskaarten van het vluchtelingenkamp waarin hij is geboren, kunnen de ambassade niet vermurwen. In Bangladesh wachten zijn ouders, broers en zussen op zijn terugkeer.

Voorlopig rest Hashim niets anders dan corvee, hout hakken en afwachten of zijn vijftien minuten beroemdheid hem en de andere tentbewoners een vaste plek op aarde zullen opleveren. Samen met de anderen wacht hij ook het gesprek af dat de kerken op 7 oktober met de staatssecretaris zullen voeren. “Moeten die mensen dan nog twee weken in tenten wonen?”, vroeg het Tweede-Kamerlid Rosenmöller (Groenlinks) zich gisteren af. “Ja hoor eens”, zei Schmitz, “ik neem geen verantwoordelijkheid voor zaken die ik niet ben begonnen.”