Laatste trein naar Uitgeest

Hij sloft maar wat rond, de treinconducteur die wegens ziekteverlof thuis is, en hij zeurt een beetje tegen zijn vrouw. Een half jaar eerder is hij door een groepje jongeren in elkaar geslagen en uit de trein gegooid. Hij grijpt de minste gelegenheid aan om er over te beginnen, op een toon die vooral verbitterd is: “Vier gebroken ribben, verbrijzelde knieschijf, hersenschudding, gebroken kaak, gekneusde oogkas, twee tanden kwijt, verder niks...” Zijn vrouw wordt er gek van, ze hebben het nooit ergens anders meer over.

Maar dan neemt de film Smakeloos een andere wending. De dochter brengt haar nieuwe vriendje mee naar huis - een joch met een open, aardig gezicht. Hij vraagt de vader wat er aan de hand is. De man begint te vertellen over die avond in de laatste trein naar Uitgeest. En de jongen begint het verhaal te herkennen: hij maakte zelf deel uit van die groep, en hij was zelfs degene die de conducteur de laatste klappen toediende. Hij wordt er onpasselijk van, te meer daar de vader hem heeft beloofd dat hij een oude elpee van de Rolling Stones van hem mag lenen.

De film is geregisseerd door Paula van der Oest, die de laatste jaren bekend werd als een verrassend oorspronkelijk cineaste, en gaat op 1 oktober in première tijdens het Nederlands Filmfestival in Utrecht. Bovendien wordt de rol van de conducteur gespeeld door de vooraanstaande Theu Boermans. En toch is hier geen sprake van een reguliere speelfilm voor bioscoop of televisie. Smakeloos duurt slechts zeventien minuten en werd, in opdracht van de Nederlandse Spoorwegen, geproduceerd door het Amstelveense bureau Signum Informatieprojecten. De film is gericht op jongeren tussen dertien en achttien jaar en wordt de komende tijd uitsluitend in schoollokalen vertoond, in het kader van een lesproject over agressie jegens conducteurs in treinen.

“We willen die jongeren laten zien wat ze met hun agressie kunnen aanrichten bij zo'n conducteur en zijn gezin,” zegt Ted Boeree die door de NS is vrijgesteld voor het anti-agressieproject Luisteris. Vroeger was hij zelf conducteur, maar in september 1987 werd hij tijdens zijn ronde in de stoptrein van Alkmaar naar Amsterdam aangevallen door een jong stel zonder geldige plaatsbewijzen. De jonge man trapte en schopte hem en wierp hem tijdens de stop bij het station Zaandam een perrontegel naar het hoofd, de jonge vrouw attaqueerde hem met een mes. Bijna werd hij gewurgd. Het leverde hem een trauma op dat nog altijd niet volledig is geweken. “Als in de film de geweldscène begint, kijk ik niet. Weliswaar is die scène samengesteld uit ervaringen van verschillende andere conducteurs, maar het komt me nog steeds te dicht bij.”

Toen hij na enkele maanden weer op zijn benen kon staan, drong zich bij Boeree de gedachte op dat het preventief zou werken als jongeren wisten welke gevolgen hun agressieve gedrag kan hebben: “Ik dacht: ik ga die ettertjes opzoeken om ze mijn verhaal te vertellen.” Hij was niet de enige. Zo'n twintig conducteurs trekken tegenwoordig, naast hun gewone werk, langs scholen. Jaarlijks bereiken ze daarmee circa 10.000 jongeren.

Boeree, de initiatiefnemer en leider van het project, treedt zelf ook nog regelmatig op. “Het blijft een rotverhaal om te moeten vertellen,” zegt hij. “Elke keer begin ik met plankenkoorts. Maar het lucht me telkens ook heel erg op, vooral als je aan bepaalde blikken of opmerkingen merkt dat je aansluiting begint te krijgen. Wat heel belangrijk is, is het moment waarop ze gaan beseffen dat er in die trein geen wandelend uniform tegenover hen staat, maar een man of een vrouw die gewoon een salaris wil verdienen en misschien ook een gezin heeft. Waar ik voortdurend op hamer, is respect. En dat moet van twee kanten komen, want een conducteur die een foute toon aanslaat, is óók verkeerd bezig. Je kunt bijvoorbeeld iemand heel goed vragen zijn benen van de bank te halen, in plaats van zijn poten.”

Smakeloos beperkt zich dan ook niet het vertellen van een zielig verhaaltje. “Dader en slachtoffer hebben in de film elk hun eigen probleem,” beaamt Patty Stenger van Signum, die het scenario schreef. “Als die jongen erachter komt dat hij zelf degene is geweest die de conducteur de laatste trappen gaf, schaamt hij zich kapot. Hij is zenuwachtig omdat hij voor het eerst bij de ouders van zijn vriendinnetje op bezoek komt. Hij is helemaal geen rotjoch, hij heeft zich die avond in de trein alleen maar door de groep laten meeslepen.”

Bewust laat de film gedetailleerd zien hoe de conducteur in elkaar wordt geslagen: “Jongeren hebben de neiging geweld in films te verheerlijken, maar we hebben geprobeerd het zó te doen dat dit niet lekker is om naar te kijken.”

In hoeverre het helpt, durft Ted Boeree niet te zeggen. Hij kan alleen wijzen op de hoopgevende briefjes die hij na eerdere schoolbezoeken heeft ontvangen. “Ik wil me niet uitspreken over de vraag of het geweld in het algemeen toeneemt. Wel weet ik dat het zich verhardt en verjongt; je ziet steeds jongere kinderen met agressief gedrag. Natuurlijk is dat een maatschappelijk probleem. Maar we kunnen wel proberen het voor ons eigen personeel leefbaar te houden.”