Waar gaat het over?

Al drie weken lang wordt er op de Ulster Televisie (UTV) gediscussieerd over de protestantse marsen. Na een paar programma's heb je het wel gezien, want het is een schier eindeloze herhaling van zetten. En dan te bedenken dat het al meer dan 25 jaar zo gaat zonder dat er een spat in de standpunten is veranderd.

Na drie weken Noord-Ierland vraag ik me dan ook af waar dit conflict, deze burgeroorlog, nu feitelijk over gaat. In ieder geval niet over religie. Want hoewel wij in Nederland het conflict vooral kennen als een strijd tussen katholieken en protestanten, heeft het weinig met religie van doen. Er is geen sprake van theologische onenigheid.

Beide kampen hebben een ander geloof maar daar wordt in theologische zin zelden over gesproken. Dat het geen religieus debat is blijkt ook wel uit het feit dat kerken met rust worden gelaten: geen beeldenstorm in Noord-Ierland.

Waar het conflict dan wel over gaat is moeilijker te zeggen. Anno 1997 lijkt het vooral een naakte strijd om de macht te zijn geworden: wie is de baas in dit land, zij of wij. In die strijd zijn de protestanten, die nog altijd in de meerderheid zijn in Noord-Ierland, aan de verliezende hand, al was het alleen maar demografisch.

In Noord-Ierland groeit het katholieke deel van de bevolking aanzienlijk sneller dan hun protestantse tegenvoeters. Over een jaar of tien zouden de verhoudingen tussen beide bevolkingsgroepen wel eens omgekeerd kunnen zijn. Het is geen toeval dat de nieuw gekozen burgemeester van Belfast voor het eerst katholiek is.

Niet alleen demografisch is de wind gunstig voor de katholieken, ook publicitair slagen ze er wonderwel in munt te slaan uit de ontwikkelingen hier. De wereldopinie heeft zich in de loop der jaren steeds sterker gekeerd tegen de 'arrogante' protestanten die altijd maar hun zin willen doordrijven ten gunste van die 'zielige' katholieken die voortdurend het onderspit delven. De roep in protestantse kring om betere pr-vertegenwoordigers, is dus al evenmin toeval.

Vanuit historisch perspectief lijken er echter vooral sociaal-economische factoren ten grondslag te liggen aan de eeuwige Noord-Ierse ruzie. Een belangrijk gegeven in deze is de eeuwenlange Britse overheersing, die pas begin deze eeuw verleden tijd werd. De protestantse meerderheid in het noorden - Schotten en Engelsen die afgelopen eeuwen verhuisd waren - koos er voor een onderdeel te blijven van Groot-Brittannië.

Zo ontstond Noord-Ierland, waar de oude overheersers tot begin jaren zeventig de touwtjes stevig in handen hadden. De protestanten waren de grootgrondbezitters en fabriekseigenaren; de katholieken de keuterboertjes, arme pachters en fabrieksarbeiders. Het ruikt naar de oude Marx en - het moet gezegd - wat Noord-Ierland betreft klopt deze analyse vrij aardig.

Het was vooral een sociaal-economisch conflict waarbij de religieuze tegenstellingen werden gebruikt als ideologische camouflage en bliksemafleider. In de Noord-Ierse staat waren de katholieken tweederangs burgers en de arme protestantse bevolking - die er nog altijd is en die in dezelfde achteraf-arbeiderswijkjes woont als een groot deel van de katholieke arbeiders - werd gepaaid met privileges (werk!) die ervoor zorgden dat de arme protestantse bevolking de meest fanatieke papenjagers van Noord-Ierland zijn geworden.

Inmiddels is veel van de rooms-katholieke achterstand ingelopen, niet in de laatste plaats door de opstand van 1969 en volgende jaren. Het sluitstuk van de katholieke emancipatie moet echter nog komen, namelijk de staatkundige aansluiting van Noord-Ierland bij de republiek Ierland.

Die komt onvermijdelijk, dat is zeker. Voor een soepel verloop van dit proces is wel een voorwaarde dat het protestantse deel van de bevolking zich met dit idee verzoend. De protestanten zullen in ieder geval het gevoel moeten hebben dat ook hun rechten zullen worden gerespecteerd. Daarbij hoort ook het recht om te marcheren over 'de Hoofdweg van de Koningin' ('The Queens' Highway') zoals ze het zelf noemen. Krijgen de protestanten die garanties niet dan moet worden gevreesd dat de burgeroorlog nog lang, heel lang zal doorgaan in Noord-Ierland.