Polen is er niet stabieler op na de verkiezingen

BOEDAPEST, 22 sept. Op het oog hebben de Polen gisteren bij de stembus een logische keuze gemaakt. Als de uitslag later deze week de prognoses volgt, dan kunnen de erfgenamen van de Solidariteit-beweging uit de jaren tachtig met een meerderheid gaan regeren. De Kiesactie Solidariteit (AWS), een verbond van centrum-rechtse tot extreem-rechtse organisaties rondom de vakbond Solidariteit, won met een onverwacht grote marge van 32,8 procent.

De natuurlijke bondgenoot voor een coalitie met een parlementaire meerderheid lijkt de liberale Vrijheidsunie (UW), de partij van de intelligentsia die begin jaren negentig Solidariteit verliet. De UW komt rond de 16 procent uit.

Maar de logica regeert lang niet altijd de Poolse politiek. De onverwachte overwinning van de oud-communisten vier jaar geleden was daarvan een bewijs, de zege van SLD-kandidaat Aleksander Kwaiewski op de verzetslegende Lech Waesa in 1995 nog meer. Over de verhouding tussen de AWS en de UW hangt de schaduw van de Solidariteit-geschiedenis: de heroïsche strijd tegen het communisme die na de overwinning uitmondde in ruzies, afsplitsingen, botsingen van grote ego's en polarisatie tussen de vakbond en de intellectuelen. Het politiek-therapeutisch proces om dat verleden te helen is nog niet eens begonnen.

Het succes van de AWS is vooral het succes van Marian Krzaklewski. De 47-jarige voorzitter van de vakbond Solidariteit wist na de verloren presidentsverkiezingen het verspinterde rechts tot een eenheid te smeden, die in ieder geval tot aan de verkiezingen een eenheid bleef.

Gisteren kon deze nieuwe politieke kracht de regeringspartij Verbond van Democratisch Links (SLD) overtuigend verslaan: premier Wodzimierz Cimoszewicz behaalde volgens de prognose 26,5 procent van de stemmen. De coalitiepartner van de SLD, de Boerenpartij (PSL), werd met 6,6 procent gehalveerd.

Met de verkiezingsoverwinning is Krzaklewski definitief uit de schaduw van Waesa getreden. Voor Waesa lijkt in Polen geen politieke rol meer weggelegd. De oud-president probeert zich nu op te werpen als de koppelaar tussen AWS en UW, maar eerder had hij een handje geholpen bij de scheiding. Krzaklewski wil zelf geen premier worden. Hij lijkt zich meer te richten op de volgende presidentsverkiezingen. Maar als fractieleider van de AWS in het parlement zal hij in hoge mate de knoppen bedienen.

Hij moet de AWS ook na de verkiezingen laten overleven, wat gezien de strubbelingen tussen de vakbondsvleugel, een liberale stroming en nationalistische rechts-radicalen een politieke opgave van de eerste orde zal zijn.

Pagina 5: Polen wordt er niet stabieler op

Krzaklewski toonde geen voorkeur voor een coalitiepartner. “Alle groepen die instemmen met ons programma zijn onze potentiële bondgenoten”, aldus de AWS-leider. Daarmee gaf Krzaklewski het sein voor moeizame onderhandelingen. Ondanks dezelfde politieke wortels, zijn er grote programmatische verschillen tussen AWS en UW. “Het is niet goed als de arrogantie van het winnende blok de kans zou vernietigen om een coalitie met een gezamenlijk programma te creëren”, waarschuwde Bronisaw Geremek, een van de leiders van de Vrijheidsunie.

Voor de AWS is het katholieke geloof de grondslag van de nationale identiteit. Het verbond heeft in de campagne gedreigd de nieuwe grondwet, die in mei na een referendum werd aangenomen, te wijzigen, omdat het niet tevreden is met de scheiding tussen kerk en staat. De Vrijheidsunie steunde de grondwet in mei wel. De UW neemt ook een liberaler standpunt jegens abortus, die de AWS wil verbieden.

Als er al consensus te bereiken valt over deze principiële politieke uitgangspunten, blijven er nog grote verschillen bestaan over het financieel-economisch beleid. De AWS is, net als de UW, een aanhanger van de markteconomie. Maar de vakbond Solidariteit is van nature geneigd het behoud van arbeidsplaatsen voorop te stellen, zelfs als daar zoals in het geval van de failliete scheepswerf in Gdak miljoenen aan overheidssteun voor nodig is. UW-leider Leszek Balcerowicz die gisteren werd genoemd als de mogelijke premier van een coalitieregering, was de geestelijk vader van de economische hervormingen in Polen in het begin van de jaren negentig. Hij pleit nu opnieuw voor bezuinigingen op de overheidsuitgaven en het snel afstoten van staatsbedrijven. Dat kan snel botsen met de wensen van de AWS. Op andere punten, zoals de decentralisatie, de herziening van de sociale zekerheid en de integratie in de NAVO en de EU, lijken AWS en UW het makkelijker eens te kunnen worden.

De oud-communisten van de SLD, die in de campagne door de AWS meer zijn aangevallen op hun communistische verleden dan op hun regeerprestaties, zijn verbannen naar de zijlijn. De Vrijheidsunie peinst er in deze fase niet over met de SLD te regeren. Pas als de AWS en de UW niet tot elkaar kunnen komen, kan de SLD dromen over een coalitie met Balcerowicz. Maar de AWS heeft de mogelijkheid van een centrum-rechtse coalitie met de Boerenpartij en de Beweging voor de Wederopbouw van Polen (ROP) nog achter de hand. Zo lijkt president Kwaiewski veroordeeld tot een ongemakkelijke cohabitation met de AWS, die hem “de Rode Vampier” noemt wegens zijn communistisch verleden. De verkiezingsuitslag mag de driehonderd partijen hebben teruggebracht tot drie hoofdstromingen, hij hoeft de stabiliteit niet per definitie ten goede te komen.