Peter Eötvös het beste in Bartók

Concert: Koninklijk Concertgebouworkest o.l.v. Peter Eötvös. Werken van Börtz, Skrjabin, Ligeti en Bartók. Gehoord 20/9 Concertgebouw Amsterdam. Uitzending Radio 4 AVRO 27/9 14 uur.

Pretenties heeft Parodos eigenlijk nauwelijks. De Zweed Daniel Börtz componeerde het werk in 1987 als korte ouverture voor een tournee van het Zweedse Radio Symfonie Orkest en zo fungeerde het zaterdagavond ook in de premièreserie van het Concertgebouw Orkest. De combinatie op één concert met Ligeti's Atmosphères leek minder gelukkig. Ligeti schreef zijn ongeëvenaarde clusterstudie als een requiem ter nagedachtenis aan zijn vriend Mátyas Seiber, die omkwam bij een auto-ongeluk in Zuid-Afrika. Het is muziek als een zijden lijkwade in ongehoord gevarieerde en subtiele glinsteringen, nog steeds overrompelend spannend.

Parodos mist, ondanks zijn apocalyptische scènes, innerlijke spanning. Een new age-achtige lyriek staat er geheel los van en het pompeuze slot heeft een hoog Anton Pieck-gehalte. Positief is de idiomatische zetting, Börtz schreef zeven symfonieën en weet dus hoe je moet instrumenteren.

Skrjabins Le Poème de l'extase droeg oorspronkelijk de titel Poème orgiaque met als motto 'verheft u arbeidend volk!'. Maar dit sensuele karakter was niet besteed aan dirigent Peter Eötvös. Zijn kristalheldere en kernachtige visie was te gezond.

Het overtuigendst vond ik zijn aanpak in Bartóks Eerste Pianoconcert, met Pierre-Laurent Aimard als gewetensvolle, zij het weinig verbeeldingsrijke solist. Het Allegro molto heeft frappante overeenkomsten met het vijfde deel van de Danssuite, een van Bartóks populairste werken. Maar dáárvan is in dit concessieloze pianoconcert geen sprake! Bartók schreef voor het centrale slagwerk liefst negen soorten van articulatie voor: een kolfje naar de hand van Eötvös en de zijnen. Zoals Ligeti laat horen dat je in een zwevende muziek vrij van accenten wel degelijk diepte aan kunt brengen, zo komt Bartók in het Andante juist door scherpe staccatoaccenten tot een vergelijkbaar desolate context. In de muziek is blijkbaar alles mogelijk, ook het onmogelijke.