Meisjesboeken en Portugese literatuur

Savante. Kwartaaltijdschrift over vrouwen, cultuur en wetenschap. NOV publicatie. Jaarabo ƒ 27,50 Losse nrs ƒ 7,50. Surplus, jaargang 11 nr. 5 sept/okt 1997. Uitg. Stichting Surplus. Verschijnt zes keer per jaar. Abo ƒ 42,50. Losse nrs ƒ 7,50.

Meisjesboeken zijn in de loop der jaren langzaam maar zeker minder tuttig geworden. Driestuiver-romans zoals Leni Saris er in veelvoud heeft geschreven en die er volgens literatuur-socioloog M. Dahrendorf op gericht waren 'de lezeressen hun rollen van echtgenote en moeder te leren', zijn achterhaald. Maar 'pseudo-emancipatoire' meisjesboeken, zoals Miep Diekmans De dagen van olim (1971) hebben nooit de plaats kunnen innemen van de klassiekers waarin de heldin zich helemaal ondergeschikt maakt aan de man van wie ze houdt. Volgens Helma Lierop-Debrouwer, docente aan de Universiteit van Nijmegen, houden meisjes niet van 'pseudo-emancipatoire' boeken. In Savante, tijdschrift over vrouwen, cultuur en wetenschap, schrijft ze dat meisjes negatief reageren op dergelijke lectuur. 'Het gat tussen hun eigen houding ten aanzien van vrouwelijkheid en de manier waarop vrouwelijkheid werd beschreven in de tekst, was te groot. De boeken hadden als het ware een anti-effect: de meisjes zetten zich af tegen het hoofdpersonage en identificeerden zich met de antiheldin.'

Eén van de interessantste boeken die ik in mijn 'meisjesboeken-periode' heb gelezen heette De bron van eenzaamheid, een vertaling van Radclyffe Hall's The Well of Loneliness uit 1928. In een voorwoord van Havelock Ellis staat dat dit 'de eerste Engelse roman (is), die in een volkomen getrouwe en onomwonden vorm een bijzondere zijde van het seksuele leven, zoals dit heden ten dage onder ons bestaat, weergeeft.' De bron van eenzaamheid gaat over de lesbische, uiterst doortastende en onafhankelijke Stephen Gordon en maakt meisjes en vrouwen duidelijk dat er uit het leven nog wel wat meer te halen valt dan huwelijk en moederschap.

Tegen een nadere beschouwing is Radclyffe Hall echter niet bestand. In het september/oktobernummer van Surplus wijdt Monica Soeting een recensie aan de onlangs verschenen biografie Radclyffe Hall. A woman called John door Sally Cline. Volgens Soeting blijkt uit het boek dat Hall politieke uitspraken heeft gedaan die 'conservatief, antisemitisch, pro-fascistisch en in een enkel geval antifeministisch' zijn. De biografe schijnt dit af te doen als 'a sign of the times'.

Surplus is voor het grootste deel gewijd aan allerlei aspecten van de Portugese literatuur, omdat de Frankfurter Buchmesse dit jaar Portugal als 'Schwerpunkt' heeft. Tessa de Loo, die in Portugal woont, opent het nummer met een beschouwing over dit 'stoffige sjofele land' waarover Byron schreef dat het bewoond wordt door 'een slavenvolk'. De Loo verdedigt de Portugezen door er op te wijzen dat hun slaafsheid voortkomt uit een geschiedenis van armoede, slechte scholing en machtsmisbruik door kerk, adel en - in het recentere verleden - de dictatuur van Salazar. Maar wat er nou zo aantrekkelijk is aan Portugal voor een schrijver, daar heeft ze het niet over.

Behalve veel beschouwingen over moderne en historische Portugese romans, poëzie en reisboeken publiceert Surplus ook nog een vraaggesprek met de - als kritische DDR-auteur begonnen - Monika Maron over haar roman Animal Triste. Omdat de interviewster voornamelijk het boek navertelt en nauwelijks vragen stelt aan Maron, is het interview ietwat teleurstellend.

Met de digitale wereld houdt Patricia Savenije zich in Surplus bezig. Volgens haar is vooral de homepage van Marcel Möring (http://www.xs4all.nl/oring) de moeite waard. Ze heeft er een link gevonden naar schrijversnet, waar schrijvers alfabetisch gerangschikt staan, van Achterberg tot Zwagerman. Klikken op de naam levert een korte biografie op en een opsomming van gepubliceerd werk. Ook de rubriek 'Wat ligt er op het nachtkastje van ...' is daar te vinden, met onder andere de informatie dat Harry Mulisch deze zomer het boek Galatea 2.2. van Richard Powers gelezen heeft.