Klikken lijkt een deugd te worden

Het anoniem aangeven van overtredingen wint terrein. De rijksoverheid moedigt het ook aan. In Friesland, maar ook elders in het land, rijst verzet tegen de klikmaatschappij.

LEEUWARDEN, 22 SEPT. Een vrouw uit Leeuwarden met een bijstandsuitkering ging iedere week een hele dag naar haar oude, zieke moeder. Ze deed dat altijd op dezelfde dag. Op zeker moment kreeg ze een telefoontje van de sociale dienst. Of ze naar het gemeentehuis wilde komen. “Als u bijverdient, moet u dat ons wel melden”, kreeg ze daar te horen. Een van haar buurtbewoners had de vrouw anoniem aangegeven, wegens “zwart werken”. Ze ging met “een verschrikkelijk naar gevoel” naar huis. “Wie van de buren zou me hebben verklikt?” vroeg ze zich voortdurend af.

De vrouw vertelde over haar ervaring aan het Platform Uitkeringsgerechtigden Friesland (PUF) in Leeuwarden. Bestuurslid J. Brouwer van het PUF zegt dat “soortgelijke verhalen” het platform herhaaldelijk bereiken.

Het PUF heeft ruim een week geleden een open brief gestuurd naar alle Friese gemeenteraden en politieke partijen, met de oproep om het anoniem aangeven van vermeende fraude te verbieden. “Klikspaan, boterspaan”, schreef het platform, evenals het aloude gezegde “Wat gij niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet”.

“Een medeburger aangeven lijkt een deugd te worden”, vervolgde het PUF en “wanneer de overheid klikken als officieel beleidsinstrument gaat inzetten, dan wordt het iets van een andere orde: dan is er sprake van een formele en publieke acceptatie”. En klikken is, aldus het PUF, “laf, onfatsoenlijk en onsportief”. “Als kind leerde je al dat het niet mocht”, zegt Brouwer van het PUF.

Vijfenzeventig vooraanstaande Friezen hebben de open brief ondertekend. Onder hen zanger-gitarist W. Beckers, visboer-troubadour D. Bleeker, ex-Statenlid M. Waalkens (VVD), de Statenleden W. Verf (GroenLinks) en H. de Vries (PvdA), wetenschappelijk directeur L. Jansma van de Fryske Akademy, oud-profvoetballer O. Hoekema, opbouwwerker van het Friese WAO-beraad N. de Jong en de gedeputeerde S. Heldoorn. Gedeputeerde Heldoorn: “Anoniem klikken heeft alles te maken met fatsoensnormen. Die worden overtreden. Het is onze bedoeling dat de Friese gemeenteraden een ernstig signaal geven aan Den Haag, dat ze een massaal protest laten horen tegen dat geklik.”

Het Friese WAO-beraad onderhoudt volgens opbouwwerker De Jong, “heel sterke contacten” met instanties die profiteren van anoniem klikken. Vroeger streden de mensen nog met open vizier, zegt hij. “Iemand stapte naar de gemeente en meldde dat die of die zwart werkte. En zo hoort het.”

De briefschrijvers zijn van oordeel dat er een ommezwaai is gemaakt van niet naar wel aanvaarden van anomiem klikken. Ze wijzen erop dat de kliklijnen, meldlijnen en klaaglijnen de laatste jaren “als paddestoelen uit de grond zijn geschoten”. De fiscus, de sociale diensten, de woningbouwverenigingen, alle maken er gebruik van. De Jong herinnert zich dat de Friese politie onlangs een reclamevliegtuigje de lucht instuuurde met de boodschap: maak gebruik van de anonieme tiplijn.

Het PUF en de ondertekenaars van de open brief stellen vast dat er “nooit een principiële discussie” is gevoerd over de kliklijnen, maar dat ze “stilletjes zijn opgerukt”. De Jong zegt zich te hebben verbaasd over de kliklijn over vrachtwagenchauffeurs, die onlangs ineens zijn intrede deed. “Weggebruikers konden het kenteken doorgeven van trucks die te hard reden, het inhaalverbod negeerden of te lang links bleven rijden. Waar moet dat naar toe? Anoniem klikken gebeurde altijd al, maar dan was het een initiatief van de mensen zelf. Nu moedigen overheid en andere instanties het aan.”

Een woordvoerder van het ministerie van Sociale Zaken zegt dat de sociale diensten, bedrijfsverenigingen en de Sociale Verzekeringsbank anonieme aangiften over fraude natrekken als ze “een redelijk vermoeden” hebben dat de tips juist zijn. Een zegsman van Divoza, de vereniging van directeuren van overheidsorganen voor sociale zaken, vertelt dat klikken “heel nuttig” is. Want uit de praktijk blijkt, dat goed onderzochte anonieme aangiften “de maatschappij miljoenen guldens besparen”. De Jong van het Friese WAO-beraad weet dat “twintig procent van de anonieme tips iets oplevert”. “Maar daar staat dus tegenover, dat tachtig procent van de aangegeven mensen ten onrechte in het beklaagdenbankje zit en wordt beschadigd.”

Volgens Divoza konden de sociale diensten vroeger klikkers serieus nemen of hen negeren, maar die tijd is sinds een jaar voorbij. Het rijk verplicht de gemeenten alle tips na te trekken, aldus de woordvoerder. “Dat is keihard nodig, om de verloedering van de sociale zekerheid tegen te gaan.”

Nijmegen, het Groningse Leek en Leiden verzetten zich fel tegen de maatregel. Pas na hevige druk van Sociale Zaken en het openbaar ministerie kwam Nijmegen op zijn schreden terug. “We deden dat zeer tegen onze zin, want we willen niet meehelpen een klikmaatschappij te bevorderen”, aldus een woordvoerder. De gemeente Leek zegt dat de aangifte van een anonieme klikker nog steeds terzijde wordt gelegd. “Maar meldt hij hoe hij heet, dan behandelen we zijn tip en houden we zijn naam zorgvuldig geheim”, vertelt een zegsman.

Leiden heeft voet bij stuk gehouden. Het kan de gemeente op een boete van 38 mille komen te staan. Wethouder J. Laurier (GroenLinks) vindt klikken “schandalig”. Hij geniet alle steun van B en W en de meerderheid van de raad. Maar op initiatief van de VVD komt het onderwerp wellicht opnieuw in de raad aan de orde. Raadslid M. Maas (VVD) zegt dat “de anonieme tips moeten worden nagetrokken, omdat het rijk dat wil en om een nieuwe strafkorting te voorkomen”.